Người trẻ và văn chương tìm đường gặp nhau

Điều đó đặt ra không ít băn khoăn: liệu người trẻ có đang dần rời xa văn chương?

Viết và đọc đã khác

Nhìn sâu hơn vào thực tế đời sống học đường và không gian mạng, có thể thấy giới trẻ không hề thiếu cảm xúc, suy tư hay nhu cầu bày tỏ bản thân. Họ vẫn viết… nhưng viết trên các trang mạng xã hội cá nhân; vẫn đọc… nhưng đọc theo cách chọn lọc, ngắn gọn, đa phương tiện hơn

Vấn đề không nằm ở sự thờ ơ, mà ở khoảng cách giữa cách tiếp cận văn chương truyền thống với nhịp sống và tâm lý của thế hệ mới. Trong bối cảnh ấy, câu hỏi đặt ra không chỉ là “làm sao giữ người trẻ ở lại với văn chương”, mà quan trọng hơn: làm thế nào để tạo động lực thực sự, bền vững, giúp văn chương trở thành nhu cầu tự thân của giới trẻ trong thời đại số?

Tham gia nhiều hoạt động văn học trẻ trong những năm gần đây, PGS.TS Bùi Thanh Truyền (Chủ tịch Hội đồng Lý luận - Phê bình Hội Nhà Văn TPHCM) chia sẻ về điều từng là nỗi lo lớn nhất của thế hệ đi trước: “Ban đầu, tôi từng lo ngại người viết trẻ có thể xa rời truyền thống văn chương phương Nam. Nhưng đọc tác phẩm, tiếp xúc với các bạn trẻ, chúng tôi hoàn toàn có thể an tâm về nội lực, tình yêu của họ dành cho vùng đất này, dành cho tiếng Việt, dành cho truyền thống văn chương Việt Nam rất dồi dào. Và bằng chính truyền thống ấy, tôi nghĩ người trẻ sẽ đi xa hơn, cống hiến nhiều hơn nữa cho văn chương nước nhà”.

Thực tế từ các cuộc thi văn chương trẻ cho thấy, nhiều tác phẩm của Gen Z không chỉ phản ánh những trăn trở cá nhân mà còn chạm tới các vấn đề lớn hơn như gia đình, quê hương, bản sắc, ký ức và văn hóa. Người trẻ hôm nay vẫn viết, nhưng họ viết bằng nhịp sống của thời đại mình, bằng những va đập rất thật giữa truyền thống và hiện đại.

Chia sẻ trải nghiệm cá nhân khi là một phụ huynh Gen Z, ông Truyền cho rằng văn hóa nghe nhìn đang tác động tích cực đến cách người trẻ tiếp cận văn hóa truyền thống và văn chương

"Khi tôi hỏi con là tại sao các con quan tâm tìm hiểu những điều đó, con trả lời đơn giản thôi: từ BlackPink, Hòa Minzy, hay từ bài hát ‘Hề’ của show Em xinh say hi - đeo mặt nạ hát bội và hát trên sân khấu chẳng hạn. Bởi vì rất thích những loại hình âm nhạc đó nên các bạn quyết tâm tìm hiểu xem trong đó có gì và những dấu ấn văn hóa truyền thống là gì”, ông Truyền kể lại. Từ đó, ông kết luận văn hóa nghe nhìn là một cách kích thích bạn đọc tìm đến văn hóa truyền thống và văn hóa đọc.

Văn học từng là loại hình nghệ thuật trung tâm nhưng trong một giai đoạn đã bị đẩy ra “ngoại vi” khi văn hóa nghe nhìn lên ngôi. Dẫu vậy, sự dịch chuyển này mang tính chu kỳ. Nhà văn Võ Thu Hương, Ủy viên Hội đồng Văn học thiếu nhi - Hội Nhà văn Việt Nam, nhận định: “Các loại hình nghệ thuật, trong đó có văn học, cũng giống như thời trang, có lúc lùi lại, có lúc trở lại mạnh mẽ hơn. Đội ngũ viết trẻ hiện nay rất đông, sóng trước sóng sau nối tiếp, mạch chảy không ngừng. Điều đó thể hiện sự chuyển giao tự nhiên giữa các thế hệ, từ những cây bút 6X, 7X đến 8X, 9X và giờ là Gen Z”.

Thực tế cho thấy, chính các sản phẩm nghe nhìn hiện đại lại đang trở thành cầu nối đưa người trẻ quay về với các giá trị truyền thống. Từ âm nhạc, sân khấu, thời trang đến các chương trình giải trí, nhiều yếu tố văn hóa dân tộc được làm mới theo cách gần gũi với giới trẻ. Khi tò mò và yêu thích, họ chủ động tìm hiểu sâu hơn, đọc nhiều hơn và từ đó mở ra cánh cửa đến với văn chương.

Thiếu sân chơi văn chương

Dù không thiếu đam mê, nhưng nhiều bạn trẻ yêu viết lại đang gặp phải những rào cản không nhỏ. Áp lực học tập nặng nề, định hướng thi cử và kỳ vọng thành tích khiến văn chương dễ bị xem là “xa xỉ”, thậm chí là một lựa chọn mạo hiểm. Bên cạnh đó, sự thu hẹp của các chuyên trang, chuyên mục văn học dành cho người trẻ trên báo chí cũng khiến nhiều cây bút non trẻ loay hoay không biết bắt đầu từ đâu. Những “bệ phóng” từng gắn với tuổi trẻ của các thế hệ trước như các tờ báo, ấn phẩm Áo Trắng, Mực Tím, Hoa Học Trò hay các cuộc thi viết dành riêng cho học sinh - sinh viên ngày nay không còn nhiều như trước.

"Các bạn trẻ muốn viết, muốn thử sức, nhưng nếu không có ‘đất’ để đăng thì sẽ không có nơi để các em được va chạm, phản hồi và trưởng thành”, nhà văn Võ Thu Hương bày tỏ.

Từ góc nhìn của một nhà phê bình, PGS.TS Bùi Thanh Truyền nhấn mạnh sự cần thiết của việc hình thành những sân chơi văn chương dành riêng cho người viết trẻ, nhằm bảo đảm tiếng nói của họ không bị “chìm khuất” giữa các tác giả đã thành danh. Theo ông, khi người trẻ tham gia chung các giải thưởng lớn, sự chênh lệch về trải nghiệm và vị thế khiến việc đánh giá trở nên khó khăn, đồng thời tạo áp lực không nhỏ cho những cây bút mới.

“Các giải thưởng, diễn đàn và hoạt động văn học dành riêng cho lứa tuổi trẻ sẽ là không gian cần thiết để họ tự tin thể nghiệm, bộc lộ bản sắc sáng tạo. Cùng với đó, vai trò đồng hành của thế hệ đi trước là yếu tố quan trọng để nuôi dưỡng hành trình viết lâu dài”, TS Truyền khẳng định.

Không chỉ góp ý về kỹ thuật, những người am hiểu văn chương còn giúp người trẻ nhận diện thế mạnh, định hình cá tính sáng tác và định hướng con đường phù hợp.

Từ những trăn trở ấy, nhiều trường đại học và tổ chức đã chủ động tạo ra các sân chơi dành riêng cho người viết trẻ. Một trong những mô hình được đánh giá cao là các giải thưởng và trại sáng tác văn chương cho học sinh, sinh viên. Sau nhiều năm tổ chức, những sân chơi này không chỉ phát hiện ra các gương mặt mới mà còn giúp chính những người tổ chức thêm vững tin vào thế hệ trẻ.

Đặc biệt, các hoạt động trải nghiệm thực tế như trại viết, điền dã sáng tác đã mang đến không gian để người trẻ sống chậm lại, quan sát, lắng nghe và viết từ những rung động thật. Trong hành trình ấy, người viết trẻ không chỉ tích lũy chất liệu văn chương mà còn tìm thấy chính mình.

TS Hồ Khánh Vân, Phó trưởng khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TPHCM) cho rằng để tạo động lực bền vững cho giới trẻ đến với văn chương, vai trò của người thầy, người phê bình và các nhà văn đi trước là vô cùng quan trọng. Không chỉ dạy kỹ thuật, họ cần đồng hành, lắng nghe và giúp người trẻ nhận diện cá tính sáng tạo của chính mình.

"Tuổi trẻ thường viết bằng bản năng. Nhưng để đi đường dài, họ cần được định hướng, được phản biện và được khích lệ đúng lúc. Một lời góp ý tinh tế, một sự công nhận kịp thời đôi khi có thể trở thành động lực lớn giúp người trẻ tiếp tục viết trong những giai đoạn hoang mang”, TS Vân chia sẻ.

Bên cạnh đó, việc tổ chức các tọa đàm, diễn đàn đối thoại cởi mở cũng giúp người trẻ có cơ hội lên tiếng, đặt câu hỏi và tự trả lời những băn khoăn của mình về giá trị văn chương trong bối cảnh đời sống hiện đại.

Đồng thời, một trong những chìa khóa quan trọng để khơi dậy tình yêu văn chương là đổi mới cách dạy và học Ngữ văn trong nhà trường. Văn học không nên chỉ là môn học để thi, mà cần trở thành không gian nuôi dưỡng cảm xúc, tư duy và nhân cách. Việc mở rộng danh mục đọc, khuyến khích học sinh tiếp cận tác phẩm ngoài sách giáo khoa, kết hợp đọc - viết - trải nghiệm sẽ giúp văn chương trở nên gần gũi hơn. Khi được đọc những gì mình quan tâm và viết những gì mình trăn trở, người học sẽ tìm thấy niềm vui thay vì áp lực.

Trong nhịp sống nhanh của thời đại số, những nội dung ngắn, nhanh giúp con người nắm bắt thông tin kịp thời. Nhưng để suy tư, chiêm nghiệm và hiểu sâu về đời sống, con người vẫn cần đến văn chương.

“Có những điều chỉ một bài thơ, một truyện ngắn hay một cuốn tiểu thuyết mới tải được hết chiều sâu của đời người”, TS Hồ Khánh Vân bộc bạch. Văn chương không cạnh tranh với công nghệ, mà bổ sung cho đời sống tinh thần của con người.

Tạo động lực để giới trẻ đến với văn chương không thể là những lời kêu gọi chung chung, càng không thể dựa trên áp lực hay hoài niệm. Đó là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự đồng hành của gia đình, nhà trường, xã hội và chính những người làm văn chương. Khi người trẻ được tin tưởng, được tạo không gian tự do thể hiện và được nâng đỡ đúng cách, văn chương sẽ không biến mất. Ngược lại, nó sẽ tiếp tục chuyển động, đổi mới và tìm thấy đời sống của mình trong chính nhịp thở của thời đại.