Tìm kiếm ngôn ngữ mới cho gốm Việt trên nền di sản

*Hành trình từ ruộng đồng đến làng nghề

Nghệ nhân Ưu tú Trần Nam Tước sinh ra, lớn lên tại vùng quê lúa Thái Bình, nay là Hưng Yên, đời sống gắn liền với nông nghiệp và các nghề thủ công truyền thống. Trước khi đến với gốm, anh từng trải qua nhiều công việc mưu sinh khác nhau như làm nông, làm thợ, làm mộc, làm đá. Những trải nghiệm lao động đa dạng giúp anh tích lũy vốn sống và hình thành tư duy thực hành.

Năm 1993, anh bắt đầu làm gốm tại quê nhà, chủ yếu tham gia vào các công việc thủ công trong các lò nung. Đến năm 1997, với khát vọng tìm kiếm môi trường nghề nghiệp lớn hơn, Nam Tước quyết định rời quê đến Bát Tràng lập nghiệp. Làng gốm bên bờ sông Hồng với lịch sử hàng trăm năm đã tích lũy nhiều giá trị tinh hoa của nghệ thuật đất và nước, trở thành vùng đất nuôi dưỡng tài năng và khơi nguồn sáng tạo. Chính tại đây, con đường nghệ thuật của Nam Tước được định hình rõ nét. Anh vừa học nghề, vừa tự nghiên cứu, thử nghiệm men, hình khối và kỹ thuật nung. Trong quá trình lập nghiệp, anh nhận được sự chỉ bảo, hướng dẫn tận tình của các nghệ nhân lớn tuổi trong làng. Chỉ sau mấy năm, Nam Tước đã tạo dựng được tên tuổi, được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Đến năm 2007, anh mở lò sản xuất riêng, đánh dấu giai đoạn hoạt động độc lập, phát triển, từng bước phát triển phong cách sáng tạo.

Trong hành trình nghệ thuật, Trần Nam Tước phát triển một số hướng sáng tác chủ đạo, nổi bật là dòng tác phẩm “Linh thú Việt”, lấy cảm hứng từ hệ thống linh vật truyền thống trong văn hóa dân tộc. Năm 2023, triển lãm cá nhân “Linh thú thời nay” tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam giới thiệu hơn 70 tác phẩm, góp phần tái hiện hình tượng linh vật Việt trong ngôn ngữ tạo hình đương đại, thu hút sự quan tâm của giới chuyên môn và công chúng.

Không chỉ làm việc trong lò gốm, Trần Nam Tước thực hiện nhiều chuyến điền dã tại các vùng quê, nghiên cứu kiến trúc, mỹ thuật dân gian và di sản văn hóa truyền thống. Qua đó, anh tiếp cận hệ thống hình tượng, hoa văn, linh vật và bố cục trong kiến trúc đình, chùa, nhà cổ, làm nền tảng cho việc xây dựng phong cách cá nhân dựa trên bản sắc văn hóa địa phương. Từ quá trình nghiên cứu này, anh tập trung tái hiện các hình thức trang trí truyền thống như mảng tường gốm, mái đao, trụ biểu và các yếu tố kiến trúc cổ, chuyển hóa vào thiết kế, trang trí công trình hiện đại.

Một trong những dấu ấn quan trọng trong sự nghiệp của Nghệ nhân Ưu tú Trần Nam Tước là việc tham gia phục dựng linh vật, chi tiết kiến trúc gốm tại các đình, chùa và di tích lịch sử bị hư hại bởi thời gian và chiến tranh. Anh được đánh giá có “duyên” trong việc tái tạo linh vật và hình tượng mỹ thuật cổ, dựa trên tư liệu lịch sử, cảm nhận thẩm mỹ cá nhân. Các tác phẩm này góp phần khôi phục diện mạo mỹ thuật truyền thống, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về bản sắc văn hóa dân tộc.

Tiến sĩ Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam nhận định, hành trình của nghệ nhân Trần Nam Tước là một câu chuyện đặc biệt truyền cảm hứng, thể hiện ý chí vươn lên mạnh mẽ của một người con vùng quê nghèo với niềm đam mê dành cho đất và lửa. Theo ông, Trần Nam Tước là tấm gương tiêu biểu cho thế hệ trẻ khi dám rời xa quê hương lập nghiệp, kiên trì lao động, theo đuổi sáng tạo và gây dựng tên tuổi bằng chính tài năng và nỗ lực cá nhân.

*Kế thừa tinh hoa, tìm kiếm phong cách riêng

Nghệ nhân Trần Nam Tước cho rằng nghệ thuật luôn có nhiều góc nhìn và sắc độ khác nhau, mỗi chất liệu mang trong mình giá trị riêng. Trong quá trình sáng tạo, anh không ngừng tìm kiếm, chắt lọc tinh hoa của nhiều chất liệu như gốm, gỗ, sơn mài… kết hợp để đưa vào các sản phẩm ứng dụng.

Sự ra đời của các tác phẩm như “Về đâu” hay “Một Mười cảm tác” được anh xem là kết quả của quá trình tiếp biến, hòa trộn giữa các chất liệu khác nhau. Tự nhận mình là người đi sau trong nghề, Trần Nam Tước bày tỏ sự thận trọng khi bàn sâu về từng chất liệu, song cho rằng sáng tạo đôi khi cần sự liều lĩnh, dám thử nghiệm và chấp nhận rủi ro. Anh nhìn nhận hành trình làm nghề của mình như một sự sắp đặt của duyên nghiệp, trong đó được sống với đam mê và tự do sáng tạo đã là một sự may mắn, và mỗi giai đoạn đều cần phải thay đổi để thích ứng với hoàn cảnh.

Giới chuyên môn nhận định, đóng góp của nghệ nhân Nam Tước không chỉ ở kỹ thuật chế tác, mà còn ở việc đưa tư duy mỹ thuật cổ truyền vào thực hành, giúp các giá trị di sản được “sống lại” trong không gian mới. Song song với việc phục dựng và bảo tồn, Trần Nam Tước cũng không ngừng tìm kiếm ngôn ngữ sáng tạo. Anh coi việc sáng tác gốm là quá trình “chơi với nghề” theo nghĩa tích cực, là sự dấn thân để khám phá giới hạn kỹ thuật và nghệ thuật. Trong những năm gần đây, anh cũng thử nghiệm các tác phẩm gốm đương đại, chú trọng yếu tố hình khối, không gian và cảm xúc tạo hình. Những sáng tác này thể hiện nỗ lực đưa gốm Bát Tràng ra khỏi khuôn khổ sản phẩm thủ công truyền thống.

Nghệ sĩ điêu khắc Nguyễn Trọng Đoan nhận xét, với hơn 30 năm lập nghiệp tại Bát Tràng, từ hai bàn tay trắng, Trần Nam Tước đã khẳng định vị thế; từ một người chưa có tên tuổi, anh đã trở thành con chim đầu đàn của làng nghề, có uy tín và ảnh hưởng trong lòng người yêu gốm khắp miền đất nước.

Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam Lương Xuân Đoàn đánh giá, nghệ nhân Trần Nam Tước là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ nghệ nhân đương đại, vừa kế thừa tinh hoa truyền thống, vừa dám phá cách trong sáng tạo. Để tạo được dấu ấn nghệ thuật như hôm nay, Trần Nam Tước đã trải qua một hành trình dài từ khi rời quê hương đi lập nghiệp, trưởng thành từ môi trường nghề truyền thống và từng bước khẳng định vị thế bằng lao động sáng tạo không mệt mỏi. Ở Nam Tước hội tụ sự kế thừa rõ nét những tố chất và “hồn cốt” của các bậc tiền nhân, mỗi tác phẩm của anh đều hàm chứa giá trị tinh thần và câu chuyện của nghề.

Nam Tước cũng cho ta thấy một điển hình trong cách ứng xử với di sản: không phải là sự chiếm hữu mà là sự tiếp nối, kế thừa có chọn lọc trong bối cảnh thời đại biến đổi nhanh chóng. Dù nghệ thuật và đời sống vận động không ngừng, “hồn cốt” truyền thống vẫn phải được gìn giữ như nền tảng cốt lõi. Phát triển luôn cần song hành với sự trân trọng những giá trị cha ông để lại; mọi đổi mới nếu tách rời gốc rễ văn hóa đều khó đạt tới chiều sâu bền vững. Đây cũng là điều khiến Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam đặc biệt trân trọng nghệ nhân Trần Nam Tước.

Họa sĩ Lương Xuân Đoàn tin tưởng, với lao động nghiêm túc và tinh thần sáng tạo không ngừng, tên tuổi Trần Nam Tước sẽ ngày càng được ghi nhận xứng đáng trong đời sống văn hóa, như một trường hợp tiêu biểu cho khả năng dung hòa giữa bảo tồn truyền thống và đổi mới nghệ thuật trong thời đại hôm nay./.

Phương Thanh