Mạng xã hội: Quyền lên tiếng phải đi cùng trách nhiệm

Sức ảnh hưởng lớn

Mạng xã hội đã vượt xa vai trò ban đầu của một công cụ kết nối, nó hiện diện trong cách con người tiếp nhận thông tin, giao tiếp, học tập, kinh doanh, giải trí và tham gia đời sống xã hội. Một hình ảnh, bài viết hay đoạn video hôm nay có thể chỉ xuất phát từ một tài khoản cá nhân, nhưng vài giờ sau đã tiếp cận hàng chục nghìn, thậm chí hàng triệu người.

Quy mô sử dụng tại Việt Nam cho thấy sức ảnh hưởng lớn đến mức nào. Theo Báo cáo Digital 2026 Vietnam do DataReportal, Meltwater và We Are Social thực hiện, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người sử dụng internet và khoảng 79 triệu người sử dụng mạng xã hội, tương đương 77,6% dân số. Có tới 92,3% người dùng internet sử dụng ít nhất một nền tảng mạng xã hội.

Đằng sau những con số ấy là rất nhiều giá trị tích cực. Tri thức được chia sẻ nhanh hơn, khoảng cách địa lý được thu hẹp, doanh nghiệp có thêm cơ hội tiếp cận khách hàng, những câu chuyện đẹp và hoạt động vì cộng đồng có điều kiện lan tỏa rộng rãi. Mạng xã hội cũng mở thêm một không gian để người dân trao đổi, phản ánh, bày tỏ chính kiến và tham gia nhiều hơn vào đời sống xã hội.

Nhưng sức ảnh hưởng càng lớn thì trách nhiệm càng không thể vì thế mà xem nhẹ khi mỗi người đều có khả năng trở thành một chủ thể phát thông tin, quyền được lên tiếng phải song hành với trách nhiệm đối với điều mình đăng tải, bình luận và chia sẻ.

Sự tỉnh táo cần thiết và trách nhiệm trên không gian số

Bên cạnh những giá trị tích cực, không gian mạng đang chứa đựng nhiều nội dung độc hại, lệch chuẩn, thậm chí vi phạm pháp luật. Từng xuất hiện những hội, nhóm như “vỡ nợ làm liều”, “bùng nợ”, nơi lan truyền thông tin tín dụng đen, hướng dẫn né nợ, đối phó cơ quan công an hoặc trao đổi kinh nghiệm vi phạm pháp luật.

Điều đáng lo nằm ở tốc độ lan truyền. Sản phẩm độc hại có thể nhờ cơ chế đề xuất nhanh chóng tiếp cận hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu người. Đoạn video dù chỉ tồn tại vài phút vẫn có thể bị tải xuống, cắt ghép và phát tán sang rất nhiều tài khoản khác. Khi người bị ảnh hưởng khiếu nại hoặc cơ quan chức năng yêu cầu can thiệp, hậu quả về danh dự, tâm lý, trật tự xã hội hay nhận thức cộng đồng có thể đã xảy ra.

Bởi vậy, sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm trước hết phải bắt đầu từ người sử dụng. Tự do biểu đạt không thể đồng nghĩa với tự do tung tin sai sự thật hay cổ xúy hành vi lệch chuẩn. Một xã hội số văn minh càng không thể hình thành nếu người dùng chỉ đòi hỏi quyền được nói nhưng né tránh trách nhiệm.

Pháp luật đã đặt ra những giới hạn cụ thể. Theo Điều 95 Nghị định số 174/2026/NĐ-CP, hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống hoặc xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm cá nhân thuộc diện bị xử phạt. Đối với tổ chức có hành vi lưu trữ, truyền đưa các nội dung giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống hoặc thông tin gây hoang mang trong Nhân dân, gây thiệt hại cho hoạt động kinh tế - xã hội mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, mức phạt có thể lên tới 50 triệu đồng.

Tuy nhiên, xử phạt chỉ là lớp phòng vệ sau cùng. Điều cần thiết hơn là hình thành văn hóa ứng xử trên mạng. Văn hóa sử dụng mạng xã hội phải bắt đầu từ sự tỉnh táo và trách nhiệm của mỗi người. Cần biết kiểm chứng thay vì chạy theo tin đồn; tránh biến sự hiếu kỳ của cộng đồng thành công cụ câu tương tác; kiên quyết không tiếp tay cho nội dung dung tục, bạo lực, lừa đảo, xúc phạm người khác. Lượt xem, lượt thích hay số người theo dõi cũng không thể trở thành thước đo duy nhất của giá trị nội dung.

Đó phải trở thành những nguyên tắc tối thiểu của một công dân trong môi trường số. Yêu cầu này càng cấp thiết khi các nền tảng đã phủ rất rộng tại Việt Nam. Báo cáo Digital 2026 Vietnam ghi nhận Facebook có khoảng 79 triệu người dùng tại Việt Nam; TikTok đạt khoảng 76,1 triệu người dùng từ 18 tuổi trở lên; YouTube khoảng 62,1 triệu người dùng. Riêng Zalo, theo số liệu từ VNG được dẫn trong báo cáo, có 78,3 triệu người dùng hoạt động hàng tháng.

Khi một phần rất lớn xã hội cùng hiện diện trên mạng, trách nhiệm số thực chất đã trở thành một phần của trách nhiệm xã hội.

Pháp luật Việt Nam đã nâng yêu cầu đối với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên không gian mạng. Luật An ninh mạng có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 quy định doanh nghiệp trong nước và nước ngoài cung cấp dịch vụ trên mạng viễn thông, internet và các dịch vụ gia tăng trên không gian mạng phải triển khai biện pháp quản lý, kỹ thuật để phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin trên hệ thống thuộc phạm vi quản lý hoặc khi có yêu cầu của lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng.

Khoản 2 Điều 25 của Luật quy định, khi có yêu cầu của lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng thuộc Bộ Công an, doanh nghiệp phải ngăn chặn việc chia sẻ, xóa bỏ thông tin, gỡ bỏ dịch vụ hoặc ứng dụng có nội dung vi phạm chậm nhất trong 24 giờ; trường hợp khẩn cấp đe dọa xâm hại an ninh quốc gia, thời hạn ngăn chặn, xóa bỏ thông tin chậm nhất là 6 giờ. Điều 16 của Luật cũng quy định trách nhiệm của doanh nghiệp trong kiểm soát, ngăn chặn và xây dựng hệ thống kỹ thuật hỗ trợ xử lý thông tin gây nguy hại, xâm hại hoặc xâm phạm quyền trẻ em trên không gian mạng.

Thấy gì từ kinh nghiệm quốc tế?

Ngày 2/7/2026, Hội đồng Dịch vụ số châu Âu và Ủy ban châu Âu công bố báo cáo thường niên lần thứ hai về thực hiện Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA), nhấn mạnh nghĩa vụ nhận diện, đánh giá và giảm thiểu rủi ro hệ thống, gồm thông tin bất hợp pháp và nguy cơ đối với trẻ em. Báo cáo cũng lưu ý rằng thiết kế giao diện và cơ chế đề xuất tự động có thể khiến người dùng hình thành hành vi giống nghiện, dễ tiếp xúc nội dung độc hại hoặc trở thành mục tiêu dụ dỗ.

Tại Anh, Đạo luật An toàn trực tuyến yêu cầu các dịch vụ thuộc diện điều chỉnh đánh giá rủi ro đối với thông tin bất hợp pháp và vận hành những cơ chế phù hợp để hạn chế người dùng tiếp xúc với nội dung thuộc diện ưu tiên ngăn chặn.

Điểm chung ở đây là trách nhiệm của doanh nghiệp đang được mở rộng. Nền tảng không còn đơn thuần chịu trách nhiệm khi một nội dung sai phạm cụ thể bị phát hiện. Cách họ thiết kế thuật toán, tổ chức hệ thống đề xuất và kiếm tiền cũng trở thành đối tượng phải được xem xét.

Đáng chú ý, từ cuối năm 2025, trọng tâm quản trị internet tại nhiều quốc gia có xu hướng chuyển từ bảo đảm quyền tiếp cận sang tăng cường bảo vệ trẻ em trước những tác động tiêu cực của môi trường số.

Australia đã đi khá xa theo hướng này. Từ ngày 10/12/2025, nước này trở thành quốc gia đầu tiên áp dụng lệnh cấm người dưới 16 tuổi sử dụng một số nền tảng mạng xã hội lớn, trong đó trách nhiệm được đặt trực tiếp lên doanh nghiệp công nghệ thay vì trẻ em hay cha mẹ. Theo Chính phủ Australia, hơn 5 triệu tài khoản của người dưới 16 tuổi đã bị xóa, vô hiệu hóa hoặc hạn chế sau khi quy định có hiệu lực.

Thực tế tại Australia cũng cho thấy không thể giải quyết vấn đề chỉ bằng một lệnh cấm. Khảo sát được dẫn trong tài liệu cho thấy nhiều trẻ vẫn tìm cách vượt qua rào cản bằng tài khoản người lớn, khai báo sai tuổi hoặc sử dụng công cụ bảo mật. Điều đó buộc cơ quan quản lý phải chú trọng hơn tới năng lực cưỡng chế đối với doanh nghiệp công nghệ.

Kinh nghiệm ấy đáng để tham khảo bởi quản lý mạng xã hội không nên được hiểu đơn giản là “siết” người sử dụng. Cốt lõi phải là thiết lập một hệ sinh thái trách nhiệm.

Người dùng chịu trách nhiệm với nội dung mình tạo ra và lan truyền. Gia đình, nhà trường trang bị cho trẻ em kỹ năng nhận diện, tự bảo vệ và sử dụng môi trường số đúng cách. Cơ quan quản lý hoàn thiện thể chế, giám sát và xử lý nghiêm vi phạm. Các nền tảng phải đầu tư nguồn lực tương xứng cho công nghệ và đội ngũ kiểm duyệt am hiểu tiếng Việt, văn hóa, pháp luật Việt Nam; chủ động phát hiện tài khoản, hội nhóm, livestream nguy cơ cao; minh bạch hơn về nguyên tắc đề xuất và cơ chế xử lý vi phạm. Đây cũng là những yêu cầu được đặt ra đối với các nền tảng đang khai thác thị trường Việt Nam.

Khi mỗi người chịu trách nhiệm với một cú nhấp chuột, nền tảng chịu trách nhiệm với thuật toán của mình và pháp luật đủ sức bảo vệ những chuẩn mực chung, không gian mạng mới thực sự trở thành nơi lan tỏa tri thức, nuôi dưỡng điều tốt đẹp và phục vụ sự phát triển của xã hội.

Theo Luật An ninh mạng 2025 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026: Các mạng xã hội, nền tảng số và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ Internet bảo mật thông tin, tài khoản của người dùng; bắt buộc phải xử lý các nội dung vi phạm trong vòng 24 giờ kể từ thời điểm có yêu cầu từ cơ quan chức năng. Đối với các trường hợp khẩn cấp liên quan đến an ninh quốc gia, thời gian xử lý tối đa chỉ là 6 giờ.