Mỹ - Iran trước ngưỡng cửa hòa bình

Nếu được ký kết chính thức như dự kiến tại Thụy Sĩ vào ngày 19/6 tới, thỏa thuận sẽ đánh dấu bước chuyển quan trọng từ đối đầu quân sự sang đối thoại ngoại giao giữa hai quốc gia vốn đối địch trong nhiều thập niên.

Bước ngoặt quan trọng

Thông tin về thỏa thuận được công bố đồng thời từ nhiều nguồn. Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố trên mạng xã hội Truth Social rằng “thỏa thuận với Cộng hòa Hồi giáo Iran hiện đã hoàn tất”, trong khi Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif - quốc gia đóng vai trò trung gian hòa giải - xác nhận hai bên đã thống nhất được một khuôn khổ hòa bình và lễ ký kết chính thức dự kiến diễn ra vào ngày 19/6 tới tại Thụy Sĩ.

Theo các thông tin ban đầu, thỏa thuận bao gồm việc chấm dứt các hoạt động quân sự giữa hai bên, dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với các cảng của Iran và mở lại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải có ý nghĩa sống còn đối với thương mại năng lượng toàn cầu. Đây được xem là một trong những nội dung quan trọng nhất bởi trong nhiều tháng qua, việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz đã khiến thị trường dầu mỏ toàn cầu rơi vào trạng thái bất ổn nghiêm trọng, đẩy giá năng lượng tăng mạnh và làm gia tăng lo ngại về nguy cơ suy giảm kinh tế toàn cầu.

Phản ứng của thị trường cho thấy kỳ vọng tích cực đối với triển vọng hòa bình. Ngay sau khi thông tin được công bố, giá dầu Brent giảm khoảng 4%, trong khi dầu WTI của Mỹ giảm hơn 4,6%. Các nhà đầu tư đánh giá việc khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz có thể giúp ổn định nguồn cung dầu mỏ và giảm áp lực lạm phát đối với nhiều nền kinh tế.

Tuy nhiên, giới quan sát cũng lưu ý rằng những điều khoản cụ thể của thỏa thuận vẫn chưa được công bố đầy đủ. Theo phía Iran, đây mới là khuôn khổ ban đầu để hai bên bước vào giai đoạn đàm phán sâu hơn trong thời gian ngừng bắn kéo dài 60 ngày. Các vấn đề phức tạp nhất, đặc biệt là chương trình hạt nhân của Iran và việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế, sẽ tiếp tục được thương lượng trong giai đoạn tiếp theo.

Những thông tin rò rỉ từ các nguồn ngoại giao cho thấy, dự thảo thỏa thuận có thể bao gồm việc Mỹ giải phóng một phần tài sản bị đóng băng của Iran, trong khi Tehran cam kết không sản xuất hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân. Iran cũng được cho là chấp nhận duy trì hiện trạng hạt nhân trong thời gian đàm phán, không mở rộng hoạt động làm giàu uranium hay xây dựng thêm các cơ sở hạt nhân mới.

Tuy nhiên, giữa hai bên vẫn tồn tại khác biệt đáng kể về đích đến cuối cùng của tiến trình đàm phán. Các quan chức Mỹ khẳng định mục tiêu lâu dài là chấm dứt hoàn toàn chương trình hạt nhân của Iran, bao gồm việc loại bỏ lượng uranium làm giàu ở cấp độ cao. Trong khi đó, Iran tiếp tục khẳng định chương trình hạt nhân của mình chỉ phục vụ mục đích hòa bình và phản đối mọi yêu cầu dẫn tới việc từ bỏ hoàn toàn năng lực hạt nhân dân sự.

Bên cạnh đó, những diễn biến trong khu vực cho thấy môi trường an ninh Trung Đông vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố bất ổn. Một trong những nội dung gây tranh cãi nhất trong quá trình thương lượng là tình hình Lebanon, nơi các cuộc đối đầu giữa Israel và Hezbollah vẫn tiếp diễn bất chấp các nỗ lực ngoại giao.

Theo các nguồn tin từ Iran, việc chấm dứt các hoạt động quân sự tại Lebanon được xem là một phần quan trọng trong yêu cầu của Tehran. Tuy nhiên, Israel nhiều lần khẳng định sẽ tiếp tục duy trì quyền tự do hành động quân sự nhằm bảo vệ an ninh quốc gia. Điều này khiến việc triển khai các cam kết sau thỏa thuận hòa bình đối mặt với không ít thách thức.

Triển vọng hòa bình còn phụ thuộc vào giai đoạn đàm phán tiếp theo

Mặc dù việc đạt được khuôn khổ hòa bình được xem là tín hiệu tích cực, nhiều chuyên gia cho rằng đây mới chỉ là bước khởi đầu của một tiến trình dài và phức tạp. Thỏa thuận hiện tại về bản chất chủ yếu nhằm chấm dứt giai đoạn xung đột quân sự trực tiếp, trong khi các nguyên nhân sâu xa dẫn tới căng thẳng vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Trong nhiều năm qua, chương trình hạt nhân Iran luôn là điểm bất đồng lớn nhất giữa Tehran với Washington và các đồng minh phương Tây. Đây cũng là nguyên nhân chính dẫn tới các vòng trừng phạt kinh tế kéo dài, các cuộc đối đầu ngoại giao và cuối cùng là xung đột quân sự bùng phát trong năm 2026.

Nhiều nhà phân tích nhận định, thỏa thuận hiện nay mang tính chất của một cơ chế “đóng băng xung đột” hơn là một hiệp định hòa bình toàn diện. Mục tiêu trước mắt của các bên là tạo ra khoảng thời gian tạm lắng để ổn định tình hình, giảm áp lực kinh tế và chính trị trong nước, đồng thời chuẩn bị cho các vòng thương lượng tiếp theo.

Đối với Mỹ, cuộc chiến kéo dài đã tạo ra nhiều sức ép đáng kể. Giá năng lượng tăng cao ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân và trở thành vấn đề chính trị nhạy cảm trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần. Chính quyền Tổng thống Trump cũng phải cân bằng giữa mong muốn chấm dứt xung đột với áp lực từ các nhóm chính trị trong nước yêu cầu có lập trường cứng rắn hơn đối với chương trình hạt nhân Iran.

Về phía Iran, nền kinh tế chịu tác động nặng nề từ chiến tranh, các lệnh trừng phạt kéo dài và sự gián đoạn trong hoạt động xuất khẩu dầu mỏ. Việc đạt được một thỏa thuận tạm thời có thể giúp Tehran giảm áp lực kinh tế, từng bước khôi phục hoạt động thương mại quốc tế và tạo dư địa cho các cuộc đàm phán tiếp theo.

Một yếu tố đáng chú ý khác là phản ứng của các nước châu Âu. Nhóm E4 gồm Anh, Pháp, Đức và Ý đã phát tín hiệu sẵn sàng xem xét dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt đối với Iran nếu nước này thực hiện đầy đủ các cam kết liên quan đến chương trình hạt nhân. Đây có thể là động lực quan trọng thúc đẩy tiến trình đàm phán trong thời gian tới.

Tuy nhiên, triển vọng hòa bình vẫn chịu tác động bởi nhiều nhân tố khó lường. Israel là bên bày tỏ thái độ thận trọng nhất đối với thỏa thuận hiện nay. Nhiều quan chức Israel cho rằng văn kiện được đề xuất chưa giải quyết được các mối quan ngại an ninh cốt lõi của nước này, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân Iran và vai trò của các lực lượng đồng minh của Tehran trong khu vực.

Các nguồn tin từ Israel cho biết nước này không coi mình là một bên tham gia thỏa thuận Mỹ - Iran và vẫn giữ quyền tiến hành các hoạt động quân sự nếu đánh giá rằng lợi ích an ninh quốc gia bị đe dọa. Điều đó đồng nghĩa nguy cơ leo thang căng thẳng tại Lebanon hoặc các điểm nóng khác ở Trung Đông vẫn chưa hoàn toàn được loại bỏ.

Bên trong Iran, thỏa thuận cũng vấp phải sự phản đối từ một bộ phận các lực lượng theo đường lối cứng rắn. Những cuộc biểu tình tại một số thành phố lớn cho thấy không phải mọi thành phần chính trị đều ủng hộ việc nhượng bộ trong các cuộc đàm phán với Mỹ. Điều này có thể ảnh hưởng tới khả năng thực thi các cam kết trong tương lai.

Như vậy, việc Mỹ và Iran đạt được khuôn khổ hòa bình là diễn biến có ý nghĩa đặc biệt đối với an ninh Trung Đông và thị trường năng lượng toàn cầu. Sau nhiều tháng đối đầu quân sự với những tổn thất đáng kể về con người, kinh tế và ổn định khu vực, việc hai bên chấp nhận quay lại bàn đàm phán cho thấy nhận thức ngày càng rõ ràng rằng giải pháp quân sự khó có thể tạo ra một nền hòa bình bền vững.

Tuy nhiên, từ một thỏa thuận ngừng bắn đến một giải pháp hòa bình lâu dài vẫn là khoảng cách không nhỏ. Tương lai của tiến trình này sẽ phụ thuộc vào khả năng xử lý các vấn đề cốt lõi như chương trình hạt nhân Iran, cơ chế dỡ bỏ trừng phạt, vai trò của các lực lượng đồng minh trong khu vực và bảo đảm an ninh cho các bên liên quan. Vì vậy, khuôn khổ hòa bình vừa đạt được nên được nhìn nhận như một cơ hội quan trọng để mở ra đối thoại, hơn là sự kết thúc hoàn toàn của những bất đồng đã tồn tại suốt nhiều thập niên giữa Washington và Tehran.