Gỡ 'điểm nghẽn', đưa nhà trường đến gần doanh nghiệp

Tăng cường kết nối, để doanh nghiệp tham gia sâu vào quá trình đào tạo sẽ giúp nhà trường cập nhật công nghệ, đổi mới chương trình và nâng cao cơ hội việc làm cho người học.

Những khoảng cách cần được thu hẹp

Rào cản đầu tiên và lớn nhất hiện nay trong công tác phân luồng, tuyển sinh không nằm ở bản chất chất lượng đào tạo, mà xuất phát từ khoảng cách thông tin giữa xã hội và thực tế thị trường lao động.

Theo ông Hoàng Quốc Long - Hiệu trưởng Trường Trung cấp Nguyễn Tất Thành (TPHCM), nhiều phụ huynh vẫn định hướng con em theo tư duy truyền thống, chuộng bằng cấp và xem đại học là con đường duy nhất dẫn đến thành công. Định kiến này khiến công tác phân luồng học sinh sau THCS gặp nhiều khó khăn, trong khi nhu cầu của nền kinh tế đang thay đổi nhanh chóng, ngày càng ưu tiên những người vững kỹ năng, có khả năng ứng dụng công nghệ hơn là chỉ sở hữu một tấm bằng.

Bên cạnh tâm lý xã hội, rào cản về cơ chế, chính sách và tài chính cũng đang hạn chế sự linh hoạt của các trường. Trong kỷ nguyên chuyển đổi số và AI, vòng đời của thiết bị công nghệ ngày càng ngắn.

Nếu cơ chế quản lý quy định cứng nhắc, buộc các trường phải đầu tư đầy đủ cơ sở vật chất, trang thiết bị ngay từ đầu, áp lực tài chính sẽ rất lớn, thậm chí tiềm ẩn nguy cơ lãng phí khi công nghệ nhanh chóng lỗi thời.

Mặt khác, dù nhiều đơn vị đã chủ động xây dựng mối quan hệ “đôi bên cùng có lợi”, nhưng nhìn chung, cơ chế phối hợp giữa các bên vẫn chưa đồng bộ.

Việc doanh nghiệp tham gia sâu vào quá trình đào tạo đôi khi còn mang tính phong trào, thiếu tính thường xuyên và chưa gắn chặt với tiêu chuẩn đánh giá kỹ năng nghề thực tế.

Khi dịch bệnh hoặc biến động kinh tế xảy ra, hoạt động sản xuất bị gián đoạn cũng lập tức gây trở ngại cho chuỗi liên kết giữa đào tạo và việc làm.

Khi doanh nghiệp “nhúng tay” vào đào tạo

Để đưa hợp tác đi vào thực chất, một số cơ sở giáo dục nghề nghiệp tại TPHCM đã chủ động tìm kiếm các giải pháp linh hoạt, lấy hiệu quả thực tế để chứng minh và từng bước thay đổi định kiến xã hội.

Kinh nghiệm từ Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng cho thấy, nhằm thu hẹp khoảng cách giữa yêu cầu đào tạo và nhu cầu sử dụng lao động, nhà trường đã thành lập Ban cố vấn IAB (Industrial Advisory Board) cho tất cả các ngành nghề. Thành viên của ban là đại diện các doanh nghiệp trực tiếp sử dụng lao động.

TS Lê Đình Kha - Hiệu trưởng nhà trường cho biết, định kỳ hằng năm, trường phối hợp với Ban cố vấn IAB tổ chức các cuộc họp chuyên môn, hội thảo để rà soát, kịp thời cải tiến chương trình đào tạo phù hợp với thực tế sản xuất.

Song song đó, việc đưa học sinh, sinh viên tiếp cận môi trường thực tế từ sớm được xác định là yêu cầu bắt buộc.

Tại Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng, 100% sinh viên được tham quan, thực tập tại doanh nghiệp từ 6 đến 15 tuần; kết quả thực tập có điểm đánh giá trực tiếp từ doanh nghiệp và được tính vào điểm học tập cuối kỳ. Đặc biệt, trường đã ký kết chiến lược với các tập đoàn lớn như Schindler Việt Nam, nâng thời lượng thực tập tại doanh nghiệp lên 30% ở năm thứ hai và 50% ở năm thứ ba.

Nhờ đó, người học không chỉ được củng cố chuyên môn mà còn có cơ hội tiếp cận công nghệ hàng đầu thế giới ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Ở khối trung cấp, việc tích hợp kỹ năng thực tế nhằm rút ngắn lộ trình học tập cũng mang lại những tín hiệu tích cực. Nhiều học sinh sau THCS lựa chọn mô hình vừa học văn hóa vừa học nghề, có thể sở hữu đồng thời hai bằng và gia nhập thị trường lao động sớm hơn từ 2 - 3 năm.

Để đáp ứng yêu cầu của môi trường số hóa, Trường Trung cấp Nguyễn Tất Thành đã lồng ghép kỹ năng số song hành với kỹ năng nghề. Học sinh ở độ tuổi 18 - 19 tại đây được trang bị năng lực sử dụng AI, làm việc trên các nền tảng số, qua đó sẵn sàng thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của công nghệ.

Hướng tới hợp tác bền vững

Từ thực tiễn vận hành và những nút thắt nêu trên, các chuyên gia đề xuất các nhóm giải pháp mang tính chiến lược nhằm hoàn thiện chính sách, nâng cao hiệu quả phối hợp trong thời gian tới.

Ông Hoàng Quốc Long cho rằng, cần thay đổi tư duy quản lý, cho phép tính cả “năng lực liên kết với doanh nghiệp” là một trong những điều kiện để mở ngành hoặc điều chỉnh chương trình đào tạo. Khi doanh nghiệp cho phép học sinh thực hành trên chính dây chuyền, thiết bị hiện đại của mình, nhà trường sẽ giảm áp lực đầu tư công nghệ, hạn chế lãng phí, trong khi xã hội được hưởng lợi từ chi phí đào tạo hợp lý.

Theo ông Long, trong thời đại AI, sức mạnh của một ngôi trường không nằm ở số lượng thiết bị sở hữu, mà ở khả năng kết nối nguồn lực với doanh nghiệp. Mối quan hệ này không nên chỉ dừng ở việc gửi sinh viên đi thực tập, mà cần được thắt chặt theo hướng “đôi bên cùng có lợi”.

Nhà trường cần chủ động đa dạng hóa hoạt động hợp tác như nhận đơn đặt hàng đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao tay nghề cho chính người lao động của doanh nghiệp. Cơ chế này cũng giúp đội ngũ giảng viên có thêm cơ hội cọ xát, cập nhật phương pháp quản lý và công nghệ mới tại nhà máy.

Bên cạnh đó, để xóa bỏ định kiến chuộng bằng cấp, các trường cần chuyển từ tuyên truyền sang chứng minh bằng những con số thực tế: công khai, minh bạch tỷ lệ có việc làm, mức thu nhập của học sinh sau tốt nghiệp và danh sách các doanh nghiệp đối tác. Công tác hướng nghiệp cũng cần được thực hiện sớm, thực chất từ cấp THCS thông qua các hoạt động trải nghiệm nghề, tham quan, ngày hội việc làm thay vì chỉ tư vấn trên giấy.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và AI diễn ra mạnh mẽ, các trường cần chủ động khai thác tiềm năng, mở rộng kết nối với doanh nghiệp nước ngoài, qua đó nâng cao chất lượng đào tạo và khả năng hội nhập của người học.

“Hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp trong thời đại số và AI không còn là một lựa chọn, mà là ‘mặt trận’ sinh tồn của chất lượng nguồn nhân lực. Tháo gỡ rào cản cơ chế, trao quyền tự chủ linh hoạt cho nhà trường và khơi thông dòng chảy lợi ích cho doanh nghiệp chính là giải pháp cốt lõi để đưa mối quan hệ này đi vào chiều sâu, thực chất và bền vững”, ông Hoàng Quốc Long nhấn mạnh.