Đàn Tỳ bà: Cung tơ xưa giữa nhịp sống mới

Trong dòng chảy sôi động của âm nhạc đương đại, nơi các xu hướng mới liên tục xuất hiện và chiếm lĩnh thị hiếu công chúng, những nhạc cụ truyền thống như đàn Tỳ bà từng có lúc trở nên xa lạ với chính khán giả trong nước.

Không phải vì chúng mất đi giá trị, mà bởi khoảng cách giữa không gian biểu diễn hàn lâm và đời sống thường nhật ngày càng lớn.

Áp lực phía sau ánh đèn

Trong một thời gian dài, đàn Tỳ bà, một trong những nhạc cụ có lịch sử lâu đời của âm nhạc dân tộc, chủ yếu xuất hiện trong các chương trình biểu diễn mang tính học thuật hoặc tại các không gian chuyên biệt như nhà hát, học viện âm nhạc. Điều này vô hình trung khiến loại hình nghệ thuật này trở nên “kén người nghe”.

Không ít người trẻ thậm chí không biết đàn Tỳ bà là gì, hoặc chưa từng được tiếp cận trực tiếp với âm thanh của nhạc cụ này ngoài sách vở. Khoảng cách ấy không chỉ đến từ thị hiếu, mà còn từ cách tổ chức và truyền tải nghệ thuật truyền thống trong suốt một thời gian dài.

Ở góc độ rộng hơn, đây không phải là câu chuyện riêng của đàn Tỳ bà, mà là thực trạng chung của nhiều loại hình âm nhạc dân tộc: Giàu giá trị nhưng thiếu không gian để “sống” trong đời sống đương đại.

Vì vậy, những nghệ sĩ theo đuổi âm nhạc truyền thống thường phải đối mặt với một hành trình không dễ dàng. Không chỉ là việc luyện tập khắt khe để làm chủ kỹ thuật, họ còn phải tìm cách giữ được đam mê trong một môi trường mà sức hút của nghệ thuật truyền thống không còn mạnh mẽ như trước.

Theo thạc sĩ Vũ Diệu Thảo, giảng viên chuyên ngành Tỳ bà tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, cây đàn không chỉ là công cụ biểu diễn, mà còn là một phần của đời sống. “Có lẽ Tỳ bà vừa là duyên, là nghiệp, cũng là hơi thở của tôi”, thạc sĩ Vũ Diệu Thảo tâm sự.

Tuy nhiên, phía sau những khoảnh khắc biểu diễn là áp lực không nhỏ. Lịch làm việc dày đặc, đặc biệt vào các dịp lễ, tết, khi nhu cầu biểu diễn tăng cao, khiến quỹ thời gian của người nghệ sĩ dành cho gia đình bị thu hẹp. Có những giai đoạn, nghệ sĩ gần như không có ngày nghỉ, liên tục di chuyển và luyện tập với cường độ cao để đáp ứng yêu cầu của các chương trình.

Những hy sinh thầm lặng ấy là một phần của nghề, nhưng cũng phản ánh thực tế: Để giữ được một loại hình nghệ thuật truyền thống, không chỉ cần tài năng, mà còn đòi hỏi sự kiên trì và bền bỉ lâu dài.

Thạc sĩ Vũ Diệu Thảo cho rằng, nếu chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, âm nhạc truyền thống khó có thể tiếp cận rộng rãi với công chúng hôm nay. Nhận thức được điều đó, nhiều nghệ sĩ đã chủ động tìm kiếm những hướng đi mới.

Thay vì chỉ biểu diễn những tác phẩm cổ điển, họ bắt đầu chuyển soạn các ca khúc quen thuộc sang nhạc cụ truyền thống, hoặc thử nghiệm kết hợp với các yếu tố hiện đại. Những bản cover, những chương trình dàn dựng mới, hay các sản phẩm âm nhạc có sự giao thoa giữa truyền thống và đương đại dần xuất hiện nhiều hơn.

Thanh âm cũ trong thế giới mới

Với nữ giảng viên, việc đưa đàn Tỳ bà đến gần hơn với khán giả không chỉ dừng lại ở sân khấu. Bà chủ động xây dựng các tiết mục có tính tương tác, dàn dựng biểu diễn theo nhóm để tạo sự sinh động, đồng thời thử nghiệm đưa nhạc cụ này vào các sản phẩm mang hơi thở hiện đại.

Nhiều sáng tác, dù mang phong cách mới, vẫn giữ được sự hiện diện của tiếng đàn Tỳ bà như một điểm kết nối giữa hai thế giới. Đây không chỉ là sự thử nghiệm cá nhân, mà còn là một cách tiếp cận nhằm “dịch” âm nhạc truyền thống sang ngôn ngữ gần gũi hơn với công chúng.

Những nỗ lực đổi mới bước đầu mang lại tín hiệu khả quan. Số lượng học viên theo học các nhạc cụ truyền thống, trong đó có Tỳ bà, có xu hướng tăng. Nhiều chương trình nghệ thuật đã mạnh dạn đưa các yếu tố dân tộc vào biểu diễn, tạo sự đa dạng cho đời sống âm nhạc.

Tuy nhiên, con đường phía trước vẫn còn không ít thách thức. Trong một thị trường giải trí cạnh tranh mạnh mẽ, âm nhạc truyền thống khó có thể trở thành xu hướng chủ đạo. Việc cân bằng giữa bảo tồn giá trị cốt lõi và đổi mới hình thức thể hiện cũng là một bài toán không dễ.

Nếu đổi mới quá mức, nguy cơ làm mất đi bản sắc là điều có thể xảy ra. Ngược lại, nếu giữ nguyên cách thể hiện cũ, âm nhạc truyền thống có thể tiếp tục bị thu hẹp trong những không gian hạn chế.

Từ câu chuyện của đàn Tỳ bà, có thể thấy một vấn đề rộng hơn: Làm thế nào để các giá trị văn hóa truyền thống có thể tiếp tục tồn tại và phát triển trong bối cảnh hiện đại.

Đây không phải là trách nhiệm của riêng nghệ sĩ, mà còn liên quan đến cách xã hội nhìn nhận và tiếp nhận những giá trị này. Khi công chúng thay đổi cách thưởng thức, khi giáo dục và truyền thông tạo thêm nhiều không gian tiếp cận, âm nhạc truyền thống mới có cơ hội “sống” đúng nghĩa. Ở góc độ đó, mỗi nghệ sĩ không chỉ là người biểu diễn, mà còn là một “cầu nối” giữa quá khứ và hiện tại.

Đàn Tỳ bà, cũng như nhiều nhạc cụ truyền thống khác, không chỉ là một phương tiện biểu đạt nghệ thuật, mà còn là nơi lưu giữ ký ức văn hóa của nhiều thế hệ. Việc những âm thanh ấy có tiếp tục vang lên trong đời sống hiện đại hay không, phụ thuộc vào nhiều yếu tố: Từ người làm nghề, đến công chúng và cả môi trường văn hóa rộng lớn hơn.