Doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng thích ứng với kỷ nguyên số

Doanh nghiệp sầu riêng phải chuyển từ “gom hàng” sang liên kết chuỗi

Từ ngày 1/7/2026, hệ thống truy xuất nguồn gốc đối với quả sầu riêng sẽ chính thức được triển khai trên phạm vi toàn quốc, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong quản lý ngành hàng xuất khẩu tỷ USD của Việt Nam. Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm và minh bạch chuỗi cung ứng, việc áp dụng truy xuất nguồn gốc được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao uy tín, hạn chế gian lận thương mại và hướng ngành sầu riêng phát triển bền vững hơn. Tuy nhiên, quá trình triển khai cũng đặt ra không ít thách thức đối với doanh nghiệp, hợp tác xã và người trồng.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho rằng, để thích ứng với “kỷ nguyên số” của ngành sầu riêng từ sau ngày 1/7/2026, các doanh nghiệp không thể tiếp tục dựa vào mô hình thu mua truyền thống, mà cần nhanh chóng chuyển sang tư duy liên kết chuỗi và quản trị hiện đại.

“Trong bối cảnh Trung Quốc cùng nhiều thị trường cao cấp như EU, Mỹ, Nhật Bản liên tục siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn thực phẩm, doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng cần ưu tiên xây dựng “hệ sinh thái liên kết” thực chất với vùng nguyên liệu. Doanh nghiệp phải từ bỏ tư duy “đến mùa mới đi gom hàng”, thay vào đó cần đầu tư ngược cho vùng trồng thông qua việc cử cán bộ kỹ thuật đồng hành cùng nông dân, hợp tác xã; hỗ trợ phân bón, thuốc bảo vệ thực vật nằm trong danh mục cho phép và kiểm soát chặt quy trình canh tác”, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam chia sẻ.

Cùng với đó, việc ký kết hợp đồng bao tiêu dựa trên chất lượng được xem là giải pháp quan trọng nhằm tạo ra nguồn cung ổn định, minh bạch và đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Các cơ chế thưởng giá cho vùng trồng đạt chuẩn GlobalGAP hoặc kiểm soát tốt dư lượng Cadimi sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu.

Ngoài liên kết vùng nguyên liệu, doanh nghiệp cũng cần đẩy nhanh số hóa quy trình quản trị và đóng gói. Theo đó, hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia chỉ là “điều kiện cần”, còn “điều kiện đủ” là năng lực công nghệ của chính doanh nghiệp. Việc ứng dụng ERP trong quản lý, tích hợp dữ liệu từ thu mua, vận chuyển đến sơ chế sẽ giúp doanh nghiệp có thể truy xuất hồ sơ chỉ trong vài phút khi phía nhập khẩu yêu cầu kiểm tra.

Đặc biệt, đầu tư công nghệ sau thu hoạch như kho lạnh, dây chuyền làm sạch bằng khí hoặc nước áp lực cao là yêu cầu bắt buộc nhằm loại bỏ hoàn toàn sinh vật gây hại trước khi đóng gói. Đây cũng là nguyên nhân phổ biến khiến nhiều lô hàng sầu riêng bị trả về hoặc tiêu hủy thời gian qua.

Đẩy mạnh chế biến sâu, xây dựng thương hiệu để mở rộng thị trường

Theo ông Đặng Phúc Nguyên, để giảm phụ thuộc vào một thị trường đơn lẻ và hạn chế rủi ro khi các nước siết chặt quy định nhập khẩu, doanh nghiệp cần chủ động đa dạng hóa sản phẩm và thị trường xuất khẩu sầu riêng.

“Thay vì chỉ tập trung xuất khẩu trái tươi vốn chịu áp lực lớn về kiểm dịch thực vật và thời gian vận chuyển, doanh nghiệp nên đẩy mạnh đầu tư vào các sản phẩm chế biến sâu như sầu riêng cấp đông, bột sầu riêng hoặc các dòng bánh kẹo chế biến từ sầu riêng. Đây được xem là hướng đi giúp gia tăng giá trị, kéo dài thời gian bảo quản và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường toàn cầu”, ông Đặng Phúc Nguyên khuyến nghị.

Song song với đó, xu hướng “kinh tế xanh” đang đặt ra yêu cầu mới đối với ngành hàng nông sản. Các thị trường như EU ngày càng quan tâm tới chứng chỉ carbon, tiêu chuẩn sản xuất không gây mất rừng và tính bền vững trong chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp cần sớm tiếp cận và áp dụng các tiêu chuẩn này nếu muốn duy trì lợi thế cạnh tranh lâu dài.

Một vấn đề quan trọng khác được ông Đặng Phúc Nguyên nhấn mạnh là nâng cao năng lực pháp lý và kiểm soát chất lượng nội bộ. Doanh nghiệp cần xây dựng bộ phận chuyên trách cập nhật thường xuyên các quy định quốc tế như Lệnh 248, 249 của thị trường Trung Quốc hay các quy định SPS (Hiệp định về các biện pháp vệ sinh và kiểm dịch động thực vật), TBT (Hiệp định về hàng rào kỹ thuật trong thương mại) của WTO để tránh rủi ro trong xuất khẩu.

Đồng thời, cần hình thành bộ phận kiểm soát chất lượng độc lập có quyền từ chối các lô hàng không đạt chuẩn ngay tại kho đóng gói, tránh tình trạng chạy theo số lượng mà ảnh hưởng tới uy tín thương hiệu.

Ở góc độ dài hạn, doanh nghiệp cần chú trọng xây dựng thương hiệu thay vì chỉ bán sản phẩm dưới dạng nhãn hàng đơn thuần. Theo đó, việc sử dụng mã QR để kể câu chuyện về hành trình sản phẩm từ vườn đến bàn ăn sẽ giúp gia tăng niềm tin với người tiêu dùng quốc tế. Cùng với đó, doanh nghiệp cần chủ động đăng ký bảo hộ thương hiệu tại các thị trường trọng điểm nhằm tránh nguy cơ bị chiếm dụng tên gọi địa danh (như Ri6, Cái Mơn…) hoặc nhãn hiệu sản phẩm.

Ông Đặng Phúc Nguyên cho rằng, để thích ứng với yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu, doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược theo từng giai đoạn cụ thể. Trong ngắn hạn, cần rà soát toàn bộ mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói đang liên kết nhằm hạn chế nguy cơ bị dừng xuất khẩu đột ngột. Về trung hạn, doanh nghiệp cần đẩy mạnh số hóa hệ thống truy xuất nguồn gốc nội bộ để tăng tốc độ thông quan và giảm chi phí lưu kho. Trong dài hạn, cần đầu tư mạnh vào công nghệ cấp đông và chế biến sâu nhằm giảm áp lực kiểm dịch, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận các thị trường toàn cầu.

“Trong bối cảnh mới, trung thực là lợi thế cạnh tranh rẻ nhất. Việc tuân thủ nghiêm ngặt hệ thống truy xuất nguồn gốc từ ngày 1/7/2026 có thể khiến chi phí vận hành tăng nhẹ trong ngắn hạn, nhưng sẽ là bảo hiểm tốt nhất cho sự sống còn của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế”, ông Đặng Phúc Nguyên nhấn mạnh.

Theo số liệu từ Cục Hải quan (Bộ Tài chính), riêng tháng 3/2026, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng đạt 76 triệu USD, tăng gấp 2,6 lần so với tháng trước và tăng 67,4% so với cùng kỳ năm 2025. Lũy kế quý I, giá trị xuất khẩu đạt 221,7 triệu USD, tăng 2,3 lần so với cùng kỳ năm ngoái.