5 giải pháp từ VLA nhằm nâng sức cạnh tranh cho nông sản xuất khẩu

Xuất khẩu đối mặt nhiều thách thức, cần đột phá về logistics và dữ liệu

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 7 tháng năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ước đạt 42,8 tỷ USD, tăng 7,5% so với cùng kỳ năm trước. Cán cân thương mại toàn ngành tiếp tục xuất siêu 9,2 tỷ USD, song giảm 7,7% do tốc độ nhập khẩu cao hơn xuất khẩu.

Trong đó, lâm sản xuất siêu 7,36 tỷ USD, tăng 1,4%; thủy sản xuất siêu 4,13 tỷ USD, tăng 17%. Riêng nhóm nông sản chỉ còn xuất siêu 1,51 tỷ USD, giảm tới 60,6% khi giá xuất khẩu của nhiều mặt hàng chủ lực như cà phê, gạo, cao su giảm mạnh, trong khi nhập khẩu nguyên liệu tăng cao.

Bên cạnh kết quả tích cực, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Tăng trưởng chưa đồng đều, một số mặt hàng tăng sản lượng nhưng giảm giá trị. Liên kết giữa vùng nguyên liệu, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến và doanh nghiệp xuất khẩu còn lỏng lẻo; nhiều ngành hàng vẫn phụ thuộc vào một số thị trường lớn, tiềm ẩn rủi ro trước xu hướng gia tăng hàng rào kỹ thuật và các biện pháp phòng vệ thương mại.

Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông làm gia tăng chi phí năng lượng và logistics, chủ nghĩa bảo hộ thương mại gia tăng cùng các tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng khắt khe, Chính phủ giao ngành Nông nghiệp và Môi trường mục tiêu tăng trưởng 4% trong năm 2026 và đưa kim ngạch xuất khẩu vượt 74 tỷ USD. Điều này đồng nghĩa 6 tháng cuối năm, toàn ngành cần đạt kim ngạch khoảng 38,3 tỷ USD.

Kiến nghị triển khai ‘hộ chiếu số’, luồng xanh logistics và hạ tầng dữ liệu

Tại Hội nghị với các hiệp hội ngành hàng về thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 6 tháng cuối năm 2026, ông Trần Chí Dũng, Ủy viên Thường vụ Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam (VLA), phụ trách logistics nông nghiệp, đã đề xuất 5 nhóm giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản Việt Nam.

Theo VLA, giải pháp đầu tiên là triển khai "hộ chiếu số" cho nông sản, đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế như CBAM, EUDR, ESG hay mục tiêu phát thải ròng bằng "0". Theo đó, doanh nghiệp không chỉ chứng minh chất lượng sản phẩm mà còn phải minh bạch dữ liệu từ vùng trồng, hành trình logistics đến dấu chân carbon.

VLA đề xuất phối hợp với các hiệp hội ngành hàng phổ cập giải pháp "hộ chiếu số" cho ít nhất 5% sản phẩm chủ lực chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu tuân thủ, qua đó góp phần duy trì thị trường xuất khẩu và gia tăng kim ngạch.

Giải pháp thứ hai là mở rộng thị trường thông qua thương mại số. Bên cạnh các thị trường truyền thống, VLA đề xuất đẩy mạnh khai thác ASEAN, Trung Đông, châu Phi và thị trường Halal bằng mô hình tích hợp "Mua bán - Vận chuyển - Thanh toán" trên nền tảng số.

Đồng thời, VLA kiến nghị xây dựng hệ sinh thái dữ liệu liên thông giữa doanh nghiệp, logistics, hải quan và cơ quan kiểm dịch theo nguyên tắc "nhập dữ liệu một lần, sử dụng cho toàn bộ hành trình". Hiệp hội cho biết sẽ triển khai từ tháng 9/2026 để đón nhu cầu tiêu dùng cuối năm.

Ở nhóm giải pháp thứ ba, VLA nhấn mạnh giảm chi phí logistics là yếu tố then chốt nâng cao sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam.

Theo ông Trần Chí Dũng, mỗi giờ chờ tại cảng, mỗi container lạnh thiếu hụt trong mùa cao điểm hay các khoản phụ phí phát sinh đều làm giảm giá trị nông sản và người chịu thiệt nhiều nhất là nông dân. Vì vậy, VLA cam kết phối hợp với các đối tác quốc tế làm việc với hãng tàu, hãng hàng không nhằm bình ổn giá cước, tối ưu vận tải container và nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng lạnh, hướng tới giảm ít nhất 3% chi phí logistics cho các ngành hàng chủ lực.

Bên cạnh đó, VLA kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường sớm xây dựng hạ tầng xác thực dữ liệu xuất khẩu nông sản, kết nối dữ liệu từ vùng trồng, logistics, kiểm dịch, chứng nhận carbon đến hải quan. Việc hình thành "hạ tầng mềm" này được kỳ vọng giúp cắt giảm tối thiểu 30% thời gian xử lý thủ tục và chứng từ, đồng thời tạo cơ sở để Chính phủ sớm công nhận giá trị pháp lý của dữ liệu xác thực số trong chuỗi cung ứng quốc tế.

Giải pháp cuối cùng là thí điểm "luồng xanh logistics xuyên biên giới" qua Quảng Trị trên Hành lang Kinh tế Đông - Tây (EWEC). Theo đề xuất, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công Thương và địa phương cho phép triển khai cơ chế thông quan nhanh tại hai cửa khẩu quốc tế Lao Bảo và La Lay, kết hợp kiểm dịch rút gọn và kho bãi tạm thời để thúc đẩy xuất nhập khẩu nông sản ngay trong quý III và IV/2026.

Về lâu dài, VLA kiến nghị nghiên cứu phát triển mô hình trung tâm logistics, chế biến sâu và kho lạnh thông minh tại Khu thương mại tự do Quảng Trị, gắn với Cảng hàng không Quảng Trị và cảng nước sâu Mỹ Thủy, hình thành trung tâm logistics mới của khu vực miền Trung và Hành lang Kinh tế Đông - Tây.

Theo VLA, nếu các giải pháp được triển khai đồng bộ với sự tham gia của các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp, logistics sẽ trở thành động lực quan trọng giúp giảm chi phí, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo dư địa hoàn thành mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản trên 74 tỷ USD trong năm 2026.

Chính phủ đã giao ngành Nông nghiệp và Môi trường mục tiêu tăng trưởng 4% trong năm 2026, đồng thời phấn đấu tổng kim ngạch xuất khẩu trên 74 tỷ USD. Điều này đồng nghĩa 6 tháng cuối năm ngành phải đạt mức tăng trưởng 4,3% và kim ngạch xuất khẩu khoảng 38,3 tỷ USD.