Việt Nam trước bước ngoặt mới về trọng tài và pháp luật xây dựng

Tại hội thảo “Let’s Talk About Vietnam: Arbitration Reform, VIFC & Construction Law 2025” trong khuôn khổ sự kiện Singapore Convention Week 2026 vừa qua, các trọng tài viên, luật sư và chuyên gia Việt Nam, quốc tế tập trung phân tích những thay đổi đáng chú ý trong pháp luật và thực tiễn trọng tài, cũng như các quy định mới liên quan trực tiếp đến hợp đồng và tranh chấp xây dựng.

Trọng tài Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới

Theo ông Vũ Ánh Dương, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), cùng với sự phát triển của hoạt động đầu tư, kinh doanh, nhu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài tại Việt Nam đang thay đổi rõ rệt.

Không chỉ gia tăng về số lượng, các vụ tranh chấp ngày càng đa dạng về lĩnh vực, phức tạp hơn về quan hệ pháp lý và có giá trị lớn hơn. Điều này đặt ra yêu cầu các tổ chức trọng tài phải tiếp tục nâng cao chất lượng hoạt động, đồng thời đáp ứng tốt hơn nhu cầu của cộng đồng doanh nghiệp.

Từ thực tiễn hoạt động trọng tài, Tiến sĩ, Luật sư Đặng Xuân Hợp, Trưởng Ban Cố vấn, Trọng tài viên VIAC, cho rằng nhiều tín hiệu tích cực đang xuất hiện. Các vụ việc có giá trị lớn ngày càng nhiều, các bên tranh chấp chuyên nghiệp hơn, trong khi các tổ chức trọng tài tiếp tục hoàn thiện quy tắc và phương thức quản lý vụ việc. Nhận thức của tòa án đối với trọng tài cũng có những chuyển biến đáng kể.

Tại hội thảo, các diễn giả cũng trao đổi về những thay đổi đáng chú ý trong môi trường pháp lý và thực tiễn trọng tài tại Việt Nam, trong đó có quá trình tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp luật về trọng tài, sự phát triển của các tổ chức trọng tài, việc hình thành Trung tâm tài chính quốc tế và các cơ chế giải quyết tranh chấp mới.

Luật sư Nguyễn Mạnh Dũng, Chủ tịch Ban Điều hành Trung tâm Trọng tài Quốc tế thuộc Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam (VIFCA), cho rằng Trọng tài viên VIAC việc hình thành các cơ chế giải quyết tranh chấp chuyên biệt nhằm tạo dựng môi trường pháp lý tin cậy, qua đó góp phần cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh và nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp.

Từ kinh nghiệm Singapore, Luật sư Jimmy Yim SC, Chủ tịch Drew & Napier cũng đặt vấn đề về những điều kiện cần thiết để một quốc gia xây dựng môi trường thuận lợi cho trọng tài quốc tế. Đây cũng là câu hỏi quan trọng đối với Việt Nam trong quá trình trở thành địa điểm ngày càng thuận lợi và đáng tin cậy cho hoạt động trọng tài.

Theo các chuyên gia, việc hoàn thiện cơ chế trọng tài không đơn thuần phục vụ nhu cầu giải quyết tranh chấp. Một hệ thống trọng tài hoạt động hiệu quả, nhận được sự hỗ trợ phù hợp từ tòa án và tạo được niềm tin cho doanh nghiệp sẽ tác động trực tiếp đến chất lượng môi trường đầu tư, kinh doanh.

Luật Xây dựng 2025 thêm cơ chế phòng ngừa tranh chấp

Bên cạnh cải cách trọng tài, những thay đổi trong Luật Xây dựng 2025 được đánh giá có tác động trực tiếp đến doanh nghiệp, chủ đầu tư và nhà thầu, đặc biệt trong quản lý hợp đồng và xử lý tranh chấp.

Các chuyên gia tập trung vào một số vấn đề đáng chú ý như bồi thường thiệt hại được thỏa thuận trước, việc sử dụng các mẫu hợp đồng quốc tế như FIDIC, NEC, cơ chế Ban xử lý tranh chấp (Dispute Board) và khả năng áp dụng các phương thức giải quyết tranh chấp quốc tế đối với dự án tại Việt Nam.

Luật sư Đỗ Khôi Nguyên, Luật sư thành viên Công ty Luật YKVN, Trọng tài viên VIAC, cho biết Luật Xây dựng 2025 cho thấy sự thay đổi trong cách thức quản lý hoạt động xây dựng theo hướng giảm cơ chế phê duyệt trước và tăng cường giám sát sau.

Đối với hợp đồng xây dựng, một số điểm đáng chú ý gồm việc áp dụng Bộ luật Dân sự đối với những vấn đề Luật Xây dựng chưa quy định; Điều 86 tạo cơ sở pháp lý cho việc thỏa thuận về các mức thiệt hại định trước; đồng thời quy định về cơ chế giải quyết tranh chấp. Các hợp đồng được ký trước khi luật mới có hiệu lực cũng cần lưu ý các quy định chuyển tiếp.

Một điểm mới được quan tâm là Ban xử lý tranh chấp (Dispute Board), ông Nguyễn Nam Trung, Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN) cho biết Luật Xây dựng 2025 cùng Nghị định 210/2026/NĐ-CP đã tạo cơ sở pháp lý thuận lợi hơn cho việc áp dụng cơ chế này tại Việt Nam.

Đây được xem là bước tiến đáng chú ý đối với các dự án xây dựng, nhất là dự án quy mô lớn và có yếu tố quốc tế. Tuy nhiên, để cơ chế này được áp dụng rộng rãi, Việt Nam vẫn cần đào tạo đội ngũ chuyên gia, xây dựng các hướng dẫn cần thiết và triển khai những dự án thí điểm để tích lũy kinh nghiệm thực tiễn.

Ông Trung cho rằng việc cập nhật pháp luật, thúc đẩy các cơ chế phòng ngừa rủi ro từ sớm và nâng cao năng lực chuyên môn sẽ góp phần bảo đảm tiến độ dự án, hạn chế xung đột và củng cố niềm tin của nhà đầu tư.

Ở một vấn đề khác, PGS.TS. Trần Việt Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, Trọng tài viên VIAC, phân tích quy định tại Điều 86.2 về bồi thường thiệt hại được thỏa thuận trước. Theo đó, mối quan hệ giữa thiệt hại thực tế và mức bồi thường do các bên thỏa thuận trước vẫn đặt ra một số vấn đề cần tiếp tục được làm rõ để bảo đảm cách hiểu và áp dụng thống nhất.

Trong bối cảnh Việt Nam triển khai nhiều dự án hạ tầng, xây dựng quy mô lớn với quan hệ hợp đồng ngày càng phức tạp và sự tham gia của nhiều chủ thể trong nước, quốc tế, yêu cầu về quản lý hợp đồng và phòng ngừa tranh chấp càng trở nên cấp thiết.

Những trao đổi tại sự kiện cho thấy Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn mới trong quá trình hoàn thiện hệ thống giải quyết tranh chấp. Khi hoạt động đầu tư, xây dựng và tài chính ngày càng mở rộng, yêu cầu không chỉ là giải quyết tranh chấp nhanh hơn, mà còn phải phòng ngừa tranh chấp từ sớm, tạo cơ chế pháp lý đủ tin cậy và tiệm cận thông lệ quốc tế.