Nghị định 51/2026/NĐ-CP: Đậm tính thực tế và nhân văn

Giàu tính nhân văn

Khoảng 13 năm trước, Chính phủ ban hành Nghị định 143/2013/NĐ-CP (Nghị định 143) về bồi hoàn học bổng, chi phí đào tạo. Theo đó, người được ngân sách tài trợ học bổng đi học ở nước ngoài hoặc tham gia các chương trình đào tạo trong nước theo đề án đặt hàng do Thủ tướng phê duyệt, nếu sau khi tốt nghiệp không trở về Việt Nam để chấp hành sự điều động của cơ quan có thẩm quyền thì phải bồi hoàn toàn bộ chi phí đào tạo. Người được cử đi học nếu không chấp hành đủ thời gian làm việc theo quy định cũng phải bồi hoàn chi phí cho Nhà nước.

Về thời hạn bồi hoàn, chậm nhất trong vòng 60 ngày kể từ ngày nhận được quyết định của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, người học hoặc gia đình người học tại Việt Nam phải nộp trả đầy đủ khoản tiền phải bồi hoàn. Trường hợp không thực hiện nghĩa vụ này, cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ra quyết định bồi hoàn có quyền khởi kiện theo quy định của pháp luật.

Những quy định tại Nghị định 143 nhằm bảo đảm trách nhiệm của người học đối với nguồn lực ngân sách. Tuy nhiên, theo các chuyên gia giáo dục, trong thực tiễn áp dụng, quy định đôi khi còn mang tính cứng nhắc, chưa phản ánh đầy đủ các yếu tố khách quan có thể phát sinh trong quá trình học tập, làm việc cũng như tình trạng sức khỏe của người học.

Từ thực tế đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định 51/2026/NĐ-CP (Nghị định 51), có hiệu lực từ ngày 26/3, sửa đổi, bổ sung Nghị định 143 về bồi hoàn học bổng và chi phí đào tạo. Nghị định 51 bổ sung quy định về việc xóa hoặc miễn nghĩa vụ bồi hoàn.

Theo đó, người được tài trợ học bổng có thể được miễn bồi hoàn nếu thuộc một trong ba trường hợp: Lý do sức khỏe không bảo đảm để làm việc; được điều động hoặc luân chuyển công tác theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền; hoặc các trường hợp bất khả kháng khác. Trường hợp người đi học đã qua đời, nghĩa vụ bồi hoàn chi phí đào tạo sẽ được xóa.

Với một người sắp đi du học, Lê Đình Phong (sinh viên Trường Đại học Việt Đức) bày tỏ sự ủng hộ đối với chủ trương mới. Trong thời gian học đại học, Phong dự kiến có từ 1 - 2 học kỳ học tập tại Đức, cùng cơ hội nhận học bổng để tiếp tục theo học ở bậc cao hơn.

“Trong trường hợp em nhận được học bổng từ cơ quan Nhà nước nhưng không may gặp vấn đề về sức khỏe hoặc hoàn cảnh thay đổi đột ngột, việc phải bồi hoàn chi phí đào tạo sẽ là gánh nặng rất lớn. Trước đây, nhiều người vì lo ngại rủi ro này nên lựa chọn các chương trình học bổng của tổ chức nước ngoài với cơ chế linh hoạt hơn”, Phong chia sẻ.

Đồng tình với quan điểm này, Trần Hồng Hải (sinh viên Trường Đại học Tài chính - Marketing) cho rằng việc mở rộng các điều kiện miễn hoặc giảm nghĩa vụ bồi hoàn trong trường hợp bất khả kháng sẽ giúp người học yên tâm hơn, không bị áp lực quá lớn về tài chính. “Bản thân em sau khi tốt nghiệp cũng mong muốn đóng góp cho đơn vị đã cử mình đi học. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, khó tránh khỏi những yếu tố ngoài dự liệu. Vì vậy, quy định mới sẽ góp phần giảm gánh nặng tài chính cho người học và gia đình”, Hải nói.

Đồng thuận từ nhiều bên

Theo ThS Đặng Kiên Cường - Trưởng phòng Hỗ trợ người học (Trường Đại học Nông Lâm TPHCM), việc bổ sung quy định trên tại Nghị định 51 cho thấy cách tiếp cận chính sách đã được điều chỉnh theo hướng linh hoạt, nhân văn hơn. Chính sách vẫn bảo đảm nguyên tắc sử dụng hiệu quả ngân sách Nhà nước và trách nhiệm của người học, nhưng đồng thời thừa nhận thực tế tồn tại những hoàn cảnh khách quan ngoài khả năng kiểm soát của cá nhân.

“Việc cho phép miễn bồi hoàn trong những trường hợp đặc biệt không chỉ phù hợp thực tiễn mà còn thể hiện tinh thần nhân văn của chính sách công, tránh tạo thêm gánh nặng tài chính hoặc áp lực không cần thiết cho người học và gia đình. Tuy nhiên, quá trình xem xét cần bảo đảm tính khách quan, đặc biệt đối với các trường hợp bất khả kháng”, ThS Cường nhấn mạnh.

Từ góc độ người làm công tác hỗ trợ sinh viên, học viên trong trường đại học, ThS Cường cho rằng Nghị định 51 cũng góp phần tháo gỡ nhiều vướng mắc trong thực tiễn quản lý.

Trước đây, việc áp dụng quy định bồi hoàn theo hướng cứng nhắc đã dẫn đến không ít trường hợp phát sinh tranh chấp hoặc khó khăn trong xử lý do yếu tố khách quan từ phía người học. Với quy định mới, cơ quan quản lý có cơ sở pháp lý rõ ràng hơn để xem xét từng trường hợp cụ thể, từ đó đưa ra quyết định hợp lý, công bằng.

Theo ông Cường, quy định này còn góp phần nâng cao tính minh bạch, nhân văn trong quản lý nguồn nhân lực được đào tạo bằng ngân sách Nhà nước, đồng thời tạo sự đồng thuận tốt hơn giữa người học và cơ quan quản lý.

Những điểm mới của Nghị định 51 được kỳ vọng sẽ giúp các chương trình đào tạo bằng ngân sách Nhà nước trở nên hấp dẫn hơn. Việc bổ sung cơ chế miễn hoặc xóa nghĩa vụ bồi hoàn trong các trường hợp đặc biệt giúp chính sách đào tạo linh hoạt, phù hợp thực tiễn hơn. Người học cũng cảm nhận rõ rằng chính sách không chỉ đặt ra nghĩa vụ mà còn quan tâm đến hoàn cảnh cá nhân.

Quy định mới đồng thời góp phần củng cố niềm tin chính sách đối với người học. Khi các quy định được xây dựng theo hướng hợp lý, nhân văn, người học sẽ sẵn sàng tham gia các chương trình đào tạo bằng ngân sách và cam kết đóng góp cho xã hội sau khi hoàn thành chương trình học. Về lâu dài, cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng quản trị nguồn nhân lực hiện đại - trong đó chính sách vừa bảo đảm trách nhiệm với ngân sách Nhà nước, vừa lấy con người làm trung tâm của quá trình phát triển.

“Việc bổ sung cơ chế xóa hoặc miễn nghĩa vụ bồi hoàn trong các trường hợp đặc biệt cho thấy Nhà nước đã chuyển sang cách tiếp cận linh hoạt, lấy người học làm trung tâm, đồng thời vẫn bảo đảm nguyên tắc sử dụng hiệu quả nguồn lực công”, ThS Cường nhận định.