Gỡ tâm lý e ngại, khơi thông nguồn lực nhưng không hợp thức hóa vi phạm

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về việc tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Ảnh: VPQH

Lấy kết quả khắc phục hậu quả làm căn cứ áp dụng chính sách hình sự

Sáng ngày 17/8, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về việc tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Báo cáo tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết, sau khi tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, dự thảo Nghị quyết vẫn giữ kết cấu 3 chương, 13 điều, trong đó sửa đổi 11/13 điều và giữ nguyên Điều 1, Điều 2. Các nội dung chính sách lớn của dự thảo Nghị định cơ bản được giữ nguyên, song nhiều quy định đã được rà soát, chỉnh lý nhằm bảo đảm chặt chẽ hơn, thống nhất với hệ thống pháp luật hiện hành.

Theo Bộ trưởng Lương Tam Quang, một trong những nội dung trọng tâm được tiếp thu, chỉnh lý là các điều kiện không truy cứu trách nhiệm hình sự tại Điều 5.

Cơ quan chủ trì soạn thảo đã bỏ quy định người thực hiện hành vi vi phạm phải “khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và xử lý tội phạm” là điều kiện bắt buộc để xem xét không truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc chỉnh lý nhằm bảo đảm thống nhất với các chính sách xử lý được quy định tại Nghị quyết số 29/2026/QH16 và các chính sách hiện hành.

Đáng chú ý, Bộ trưởng Lương Tam Quang nhấn mạnh mục tiêu xuyên suốt của dự thảo Nghị định là lấy kết quả khắc phục hậu quả làm căn cứ áp dụng các chính sách hình sự. Trường hợp khắc phục được toàn bộ hậu quả có thể được xem xét không truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc miễn trách nhiệm hình sự, tùy từng giai đoạn tố tụng và điều kiện cụ thể.

Đồng thời, dự thảo được chỉnh lý theo hướng thu hẹp, xác định rõ hơn thẩm quyền áp dụng các chính sách hình sự. Cụm từ “cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng” được rà soát, thay bằng “cơ quan tiến hành tố tụng”, qua đó không giao cho cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra thẩm quyền áp dụng các chính sách hình sự trong dự thảo.

Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết, sau khi tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, dự thảo Nghị quyết vẫn giữ kết cấu 3 chương, 13 điều. Ảnh: VPQH

Theo Bộ trưởng Lương Tam Quang, việc giao cho cơ quan điều tra chuyên trách thực hiện nhằm bảo đảm chặt chẽ, đủ năng lực thu thập, đánh giá chứng cứ và áp dụng các điều kiện theo Nghị quyết.

Với đề nghị phân loại mức độ thiệt hại và quy định ngưỡng thiệt hại phải báo cáo xin ý kiến cấp có thẩm quyền, cơ quan chủ trì soạn thảo cho rằng trọng tâm của Nghị quyết vẫn là kết quả khắc phục hậu quả. Đối với những vụ việc, vụ án đặc biệt nghiêm trọng, đã có cơ chế đưa vào diện theo dõi, chỉ đạo của Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Dự thảo đồng thời có quy định phòng ngừa, xử lý nghiêm hành vi lợi dụng chính sách để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hoặc bao che hành vi vi phạm.

Kiểm tra, giám sát chặt chẽ, kịp thời xử lý nếu không thực hiện đúng cam kết

Thẩm tra nội dung này, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Đoàn Thị Thanh Mai cho rằng, cơ quan chủ trì soạn thảo đã nghiêm túc tiếp thu, giải trình ý kiến đại biểu Quốc hội, chỉnh lý dự thảo theo hướng vừa giữ nghiêm kỷ luật, kỷ cương, phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, vừa tạo cơ chế xử lý phù hợp đối với những trường hợp có sai sót, rủi ro nhưng không vụ lợi, vì lợi ích chung.

Theo bà Đoàn Thị Thanh Mai, đây là định hướng cần thiết để tháo gỡ tâm lý e ngại, né tránh, khơi thông nguồn lực, khuyến khích đổi mới sáng tạo nhưng không tạo khoảng trống để hợp pháp hóa vi phạm.

Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản tán thành cách tiếp cận đổi mới trong chính sách hình sự, đồng thời đề nghị tiếp tục rà soát các quy định về hành vi bị nghiêm cấm, dấu hiệu cấu thành tội phạm và trách nhiệm pháp lý liên quan.

Một yêu cầu quan trọng được đặt ra là các tiêu chí, điều kiện áp dụng chính sách phải rõ ràng, khách quan, có thể kiểm chứng, hạn chế cách hiểu và áp dụng khác nhau.

Đối với cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị thiết kế theo hướng có điều kiện, gắn với phương án khắc phục hậu quả khả thi, có cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ và xử lý kịp thời nếu người được áp dụng không thực hiện đúng cam kết hoặc có dấu hiệu lợi dụng chính sách. Đồng thời, cần làm rõ mối quan hệ giữa các cơ chế không truy cứu, loại trừ, miễn trách nhiệm hình sự với thủ tục tố tụng tương ứng và chính sách đối với trường hợp đã có bản án.

Về việc áp dụng Nghị quyết, theo yêu cầu của cơ quan thẩm tra, không được làm thay đổi những nguyên tắc cơ bản về trách nhiệm hình sự, không làm phát sinh việc xem xét lại bản án đã có hiệu lực pháp luật, cũng không chấm dứt các nghĩa vụ dân sự, tài chính và nghĩa vụ khắc phục hậu quả.

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cơ bản tán thành với nhiều nội dung giải trình, tiếp thu, chỉnh lý của Chính phủ, đồng thời đề nghị tiếp tục rà soát kỹ phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng và nguyên tắc thực hiện của Nghị quyết, bảo đảm thống nhất với chủ trương của Đảng và các quy định của pháp luật hình sự, tố tụng hình sự, pháp luật chuyên ngành.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng lưu ý phải làm rõ phạm vi áp dụng giữa Nghị quyết này với Nghị quyết số 29/2026/QH16 của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực và tháo gỡ khó khăn, vướng mắc của các dự án bất động sản kéo dài, tránh chồng chéo hoặc tạo khoảng trống pháp lý.

Một định hướng quan trọng khác là nghiên cứu luật hóa những chính sách phù hợp trong Nghị quyết vào Bộ luật Hình sự sửa đổi, Bộ luật Tố tụng hình sự sửa đổi và các pháp luật liên quan, qua đó tạo sự thống nhất, ổn định lâu dài của hệ thống pháp luật.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất trình Quốc hội xem xét, biểu quyết thông qua dự thảo Nghị quyết sau khi được tiếp thu, chỉnh lý theo yêu cầu tại phiên họp. Chính phủ chịu trách nhiệm tiếp thu, hoàn thiện dự thảo, bảo đảm tiến độ, chất lượng cả về nội dung và kỹ thuật lập pháp, trình Quốc hội chậm nhất ngày 22/8/2026 để xem xét, biểu quyết theo chương trình kỳ họp.