Thiết lập quy trình quản lý thống nhất, đồng bộ ngân sách nhà nước và đầu tư công
Việc xây dựng Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) không chỉ nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý mà còn hướng tới đổi mới căn bản phương thức quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực công. Điểm đáng chú ý là tích hợp quy trình quản lý ngân sách với đầu tư công, gắn quyết định đầu tư với khả năng cân đối nguồn lực, đồng thời đẩy mạnh phân cấp, đơn giản hóa thủ tục và tăng cường trách nhiệm giải trình.
![]() |
| Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Nghị định quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật NSNN (hợp nhất). Ảnh minh hoạ có sự hỗ trợ của AI |
Xóa khoảng trống giữa quy trình ngân sách và đầu tư công
Việc tích hợp quản lý ngân sách nhà nước (NSNN) và đầu tư công trong cùng một khuôn khổ pháp lý đang đặt ra yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh quy mô nguồn lực đầu tư phát triển ngày càng lớn, yêu cầu tăng trưởng kinh tế cao hơn và áp lực bảo đảm an toàn tài chính quốc gia ngày càng rõ nét.
Để kịp thời đưa Luật NSNN (hợp nhất) vào cuộc sống ngay khi Quốc hội thông qua và có hiệu lực, Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Nghị định quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật với quy mô 17 chương, 147 điều và các phụ lục kèm theo. Dự thảo được thiết kế để thay thế, kết cấu lại nhiều quy định hiện hành về quản lý ngân sách và đầu tư công, hình thành quy trình quản lý thống nhất từ khâu lập kế hoạch, bố trí nguồn lực đến tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá hiệu quả sử dụng vốn.
Một trong những vấn đề thực tiễn được đặt ra trong quá trình xây dựng dự thảo Nghị định là tình trạng cùng một khoản vốn đầu tư từ NSNN nhưng các cơ quan, đơn vị phải đồng thời thực hiện những yêu cầu thuộc 2 quy trình quản lý khác nhau.
Hiện nay, quy trình quản lý ngân sách được hướng dẫn chủ yếu tại Nghị định số 73/2026/NĐ-CP, trong khi quản lý đầu tư công thực hiện theo các quy định tại Nghị định số 85/2025/NĐ-CP và Nghị định số 275/2025/NĐ-CP. Mặc dù cùng điều chỉnh việc quản lý và sử dụng nguồn lực nhà nước, 2 hệ thống quy định vẫn có những bước triển khai riêng biệt, nhất là trong lập kế hoạch trung hạn, lập và giao vốn hằng năm, điều chỉnh kế hoạch, báo cáo và quyết toán.
Điều này khiến 1 khoản vốn đầu tư phải trải qua nhiều khâu thủ tục, làm tăng yêu cầu phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị, kéo dài thời gian xử lý hồ sơ và ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện, giải ngân vốn.
Điểm thay đổi đáng chú ý của Luật NSNN (hợp nhất) đang trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ hai Quốc hội khoá XVI là tích hợp toàn diện kế hoạch đầu tư công vào kế hoạch tài chính 5 năm và dự toán chi đầu tư công hằng năm. Theo đó, kế hoạch tài chính 5 năm không chỉ phản ánh định hướng cân đối các nguồn lực tài chính công mà còn bao gồm danh mục và mức chi đầu tư công trong cả giai đoạn. Tương tự, dự toán chi đầu tư công hằng năm được thể hiện trong tổng thể dự toán NSNN, với danh mục và mức chi cụ thể giao cho các đơn vị dự toán.
Trên cơ sở đó, dự thảo Nghị định hướng tới thống nhất các bước lập, tổng hợp, thẩm tra, quyết định, phân bổ, giao, điều chỉnh, theo dõi và đánh giá vốn đầu tư công trong tổng thể quy trình quản lý ngân sách.
Đây không đơn thuần là việc ghép nối các quy định hiện hành mà là thay đổi cách tiếp cận trong quản lý nguồn lực. Thay vì xem xét kế hoạch ngân sách và kế hoạch đầu tư công như 2 quy trình có sự liên quan nhưng vẫn vận hành với những thủ tục riêng, nguồn vốn đầu tư được đặt trong tổng thể cân đối tài chính, ngân sách, bội chi, vay và trả nợ của Nhà nước.
Sự thay đổi này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh nhu cầu đầu tư phát triển rất lớn. Theo kế hoạch tài chính 5 năm quốc gia giai đoạn 2026-2030 đã được Quốc hội phê duyệt, tổng mức vốn đầu tư công dự kiến đạt 8,22 triệu tỷ đồng, trong đó ngân sách trung ương khoảng 3,8 triệu tỷ đồng và ngân sách địa phương khoảng 4,42 triệu tỷ đồng.
Trong khi đó, nhu cầu vốn ngân sách trung ương do các bộ, cơ quan trung ương và địa phương báo cáo đến ngày 27/1/2026 lên tới 5.585.860 tỷ đồng. Chênh lệch giữa nhu cầu đăng ký và khả năng nguồn lực cho thấy yêu cầu ngày càng cao đối với công tác lựa chọn thứ tự ưu tiên, xác định quy mô và tiến độ thực hiện các chương trình, dự án.
Thực tế, báo cáo tổng kết thi hành Luật NSNN và Luật Đầu tư công cũng chỉ ra tình trạng phân bổ vốn ngân sách địa phương tại một số nơi còn dàn trải, với sơ bộ khoảng 20.000 dự án sử dụng ngân sách cấp tỉnh. Một số địa phương còn phụ thuộc chủ yếu vào nguồn thu từ đất, tiềm ẩn rủi ro về tính bền vững của nguồn lực.
| Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Nghị định quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật với 17 chương, 147 điều và các phụ lục kèm theo. Dự thảo Nghị định được xây dựng theo trình tự, thủ tục rút gọn nhằm kịp ban hành, bảo đảm có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, đồng bộ với thời điểm có hiệu lực của Luật NSNN (hợp nhất). |
Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là huy động được nhiều vốn mà quan trọng hơn là quyết định đầu tư phải xuất phát từ khả năng cân đối thực tế, tính sẵn sàng của dự án và hiệu quả kinh tế - xã hội có thể đạt được.
Việc tích hợp kế hoạch đầu tư công vào kế hoạch tài chính 5 năm được kỳ vọng tạo ra sự liên kết chặt chẽ hơn giữa mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội với khả năng huy động và phân bổ nguồn lực. Danh mục dự án, quy mô vốn và thời gian bố trí vốn phải được xem xét trong mối quan hệ với tổng thể cân đối ngân sách, hạn chế tình trạng phê duyệt dự án vượt quá khả năng nguồn lực hoặc bố trí vốn kéo dài.
Cùng với đó, dự thảo Nghị định đặt trọng tâm vào đánh giá hiệu quả đầu tư trong quá trình phân bổ, quản lý và sử dụng vốn. Điều này góp phần chuyển trọng tâm quản lý từ việc kiểm soát thủ tục đầu vào sang chú trọng hơn đến kết quả thực hiện nhiệm vụ và hiệu quả của từng chương trình, dự án.
Một nội dung đáng chú ý khác là yêu cầu nâng cao chất lượng chuẩn bị đầu tư. Thực tiễn cho thấy có những dự án đã được quyết định chủ trương đầu tư, quyết định đầu tư nhưng vẫn chưa đủ điều kiện giải ngân do vướng quy hoạch, địa điểm, đất đai, giải phóng mặt bằng hoặc các điều kiện triển khai khác. Tính sẵn sàng của dự án thấp khiến tiến độ thực hiện bị kéo dài, tạo áp lực dồn giải ngân vào cuối kỳ kế hoạch và dự toán.
Đối với dự án nhóm C, vấn đề này càng cần được quan tâm. Theo Bộ Tài chính, nhóm C hiện chiếm khoảng 70% tổng số dự án nhưng chỉ chiếm khoảng 20% kế hoạch vốn trung hạn giai đoạn 2026-2030. Đây chủ yếu là các dự án quy mô nhỏ, thời gian thực hiện ngắn. Nếu phải thực hiện đầy đủ các bước quyết định riêng biệt như đối với những dự án quy mô lớn, thời gian, hồ sơ và chi phí chuẩn bị đầu tư có thể tăng lên so với tính chất và quy mô dự án.
Do đó, dự thảo hướng tới thể chế hóa quy định về tích hợp việc kiểm soát sự cần thiết đầu tư, nguồn vốn và khả năng cân đối vốn trong quá trình quyết định đầu tư dự án nhóm C. Việc đơn giản hóa quy trình cần đi cùng với xác định rõ hồ sơ, trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị, bảo đảm rút ngắn thủ tục nhưng không buông lỏng kiểm soát nguồn lực.
Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa thực tiễn khi đơn giản hóa những khâu không cần thiết, nhưng vẫn phải bảo đảm dự án được chuẩn bị đầy đủ, có nguồn vốn và có khả năng triển khai thực chất.
Phân cấp gắn với nguồn lực, tăng chủ động cho cấp xã
Bên cạnh việc thống nhất quy trình ngân sách và đầu tư công, một trọng tâm lớn của dự thảo Nghị định quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật NSNN (hợp nhất) là tiếp tục phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm giữa ngân sách trung ương, ngân sách địa phương và giữa các cấp ngân sách tại địa phương.
Theo định hướng xây dựng Nghị định, ngân sách trung ương tiếp tục giữ vai trò chủ đạo, đồng thời tăng tính chủ động của ngân sách địa phương trong quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực. Việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi được thực hiện theo phương châm cấp nào có khả năng thực hiện hiệu quả, kịp thời nhất thì giao cấp đó thực hiện, nhưng phải gắn với nguồn lực ổn định và điều kiện thực thi.
Yêu cầu này đặc biệt có ý nghĩa đối với cấp xã trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương và phân công nhiệm vụ đang có những thay đổi lớn.
Thực tiễn tại các địa phương cho thấy, mức độ phân cấp nguồn thu giữa ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã còn rất khác nhau. Có tỉnh phân cấp đến 40% tổng thu ngân sách địa phương được hưởng cho cấp xã, trong khi có tỉnh tỷ lệ này chỉ khoảng 1,8%. Ngay cả với cùng một khoản thu, việc có phân chia cho ngân sách cấp xã hay không, nội dung, địa bàn và tỷ lệ phân chia cụ thể cũng do từng địa phương quyết định.
Sự khác biệt này phản ánh đặc điểm về điều kiện kinh tế - xã hội, cơ cấu nguồn thu và khả năng cân đối ngân sách của từng địa phương. Tuy nhiên, nếu không có nguyên tắc hướng dẫn rõ ràng, việc phân cấp có thể dẫn đến sự thiếu đồng đều về nguồn lực thực hiện nhiệm vụ giữa các cấp chính quyền.
Bên cạnh đó, một số xã, phường, nhất là tại địa bàn miền núi, biên giới còn thiếu cán bộ phụ trách đầu tư công do quá trình sắp xếp, tinh giản biên chế; một số cán bộ phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ, trong khi năng lực của ban quản lý dự án và đội ngũ chuyên môn ở cơ sở còn hạn chế.
Vì vậy, phân cấp trong quản lý ngân sách và đầu tư công không thể chỉ dừng ở việc chuyển giao thẩm quyền. Điều quan trọng là phải đi cùng cơ chế bảo đảm nguồn lực, phân định trách nhiệm và nâng cao năng lực tổ chức thực hiện.
Dự thảo Nghị định hướng dẫn rõ nguyên tắc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi, cơ chế bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới. Đồng thời, việc giao nhiệm vụ cho cấp xã phải gắn với khả năng nguồn lực và điều kiện thực hiện, bảo đảm quyền quyết định của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh phù hợp với đặc điểm của từng địa phương.
Một điểm đáng chú ý là dự thảo hướng tới phân định rõ những công việc thuộc thẩm quyền tập thể Ủy ban nhân dân, thẩm quyền của Chủ tịch Ủy ban nhân dân, cơ quan tham mưu và trách nhiệm phối hợp với cơ quan chuyên môn cấp tỉnh. Qua đó, tạo căn cứ thống nhất để cấp xã thực hiện các khâu lập, chấp hành, quyết toán ngân sách và tổ chức thực hiện đầu tư công, đồng thời chịu trách nhiệm về kết quả.
| Theo kế hoạch tài chính 5 năm quốc gia giai đoạn 2026-2030 đã được Quốc hội phê duyệt, tổng mức vốn đầu tư công dự kiến đạt 8,22 triệu tỷ đồng, trong đó ngân sách trung ương khoảng 3,8 triệu tỷ đồng và ngân sách địa phương khoảng 4,42 triệu tỷ đồng. |
Cách tiếp cận này giúp khắc phục tình trạng giao nhiệm vụ nhưng chưa làm rõ điều kiện bảo đảm thực hiện, đồng thời tăng tính chủ động của chính quyền cơ sở trong giải quyết các công việc thuộc thẩm quyền.
Không chỉ tập trung vào quy trình lập và phân bổ dự toán đầu năm, dự thảo còn hướng dẫn việc xử lý các nhiệm vụ phát sinh trong quá trình chấp hành ngân sách. Các nguồn lực như dự phòng ngân sách, quỹ dự trữ tài chính, nguồn tăng thu, dự toán chi còn lại và kết dư ngân sách cần được sử dụng kịp thời để xử lý những nhiệm vụ phát sinh, tình huống khẩn cấp, nhưng vẫn phải bảo đảm căn cứ chi, đúng thẩm quyền quyết định và giữ vững kỷ luật tài chính.
Theo đó, dự thảo quy định rõ cách xác định nguồn, lập đề xuất, tổng hợp, quyết định phân bổ, hạch toán và báo cáo; phân định trách nhiệm giữa cơ quan đề xuất, cơ quan tài chính, cơ quan quyết định và đơn vị thực hiện. Đây là cơ sở để nâng cao tính chủ động trong điều hành ngân sách mà không làm giảm yêu cầu kiểm soát, giám sát.
Đối với cơ chế hỗ trợ từ ngân sách trung ương cho ngân sách địa phương thực hiện chính sách an sinh xã hội, dự thảo cũng đặt ra yêu cầu rà soát tỷ lệ hỗ trợ phù hợp với điều kiện cân đối ngân sách trong giai đoạn mới. Cơ chế hỗ trợ cần bảo đảm ngân sách cấp trên có khả năng cân đối, đồng thời tạo sự chủ động cho ngân sách cấp dưới, công khai, minh bạch và xác định rõ trách nhiệm của từng cấp.
Ngoài những nội dung về lập kế hoạch tài chính 5 năm, lập dự toán, chấp hành, kế toán, quyết toán và công khai NSNN, dự thảo còn quy định về quản lý ngân quỹ nhà nước; sử dụng vốn đầu tư phát triển của ngân sách địa phương cho các dự án hạ tầng thuộc nhiệm vụ chi của ngân sách cấp trên trực tiếp; hỗ trợ các dự án trọng điểm, liên kết vùng; quản lý nguồn thu hợp pháp của cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập dành để đầu tư và kinh phí giải phóng mặt bằng.
Đáng chú ý, chuyển đổi số được xác định là một yêu cầu xuyên suốt trong quản lý ngân sách. Định hướng xây dựng hệ thống công nghệ thông tin và cơ sở dữ liệu quốc gia về NSNN thống nhất, kết nối liên thông sẽ tạo nền tảng cho việc theo dõi, quản lý và công khai thông tin ngân sách, phục vụ công tác điều hành, giám sát và đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Vai trò giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp, cơ quan kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và người dân tiếp tục được nhấn mạnh. Việc tăng cường công khai ngân sách, giám sát cộng đồng và trách nhiệm giải trình là những yếu tố quan trọng để bảo đảm nguồn lực công được quản lý minh bạch, đúng mục tiêu và phát huy hiệu quả.
Theo đề xuất của Bộ Tài chính, dự thảo Nghị định được xây dựng theo trình tự, thủ tục rút gọn nhằm kịp ban hành, bảo đảm có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, đồng bộ với thời điểm có hiệu lực của Luật NSNN (hợp nhất).
Có thể thấy, giá trị cốt lõi của dự thảo không chỉ nằm ở việc thay thế, kết cấu lại các quy định hiện hành mà còn ở định hướng chuyển đổi phương thức quản lý nguồn lực công: từ các quy trình phân tách sang quản lý thống nhất; từ phân bổ vốn theo nhu cầu sang gắn chặt với khả năng cân đối và hiệu quả đầu tư; từ phân cấp thẩm quyền đơn thuần sang phân cấp đi đôi với nguồn lực, năng lực thực thi và trách nhiệm giải trình.
Đây là những nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng quản lý tài chính công, củng cố kỷ luật ngân sách và sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực đầu tư phát triển trong giai đoạn 2026-2030 và những năm tiếp theo.






