Nghị quyết 79: Đòn bẩy để doanh nghiệp nhà nước đầu tư công nghệ lõi

Bộ Chính trị vừa ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước. Một trong những nội dung quan trọng được Nghị quyết đưa ra đó là yêu cầu doanh nghiệp nhà nước phải đi đầu trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. PGS.TS Đỗ Văn Mạnh - Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ Năng lượng và Môi trường, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam - đã phân tích những chính sách cần được mở ra để doanh nghiệp năng lượng nhà nước đầu tư công nghệ lõi, đồng thời phác họa diện mạo hệ thống doanh nghiệp năng lượng trong tiến trình bảo đảm tự chủ chiến lược và an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

"Không gian chính sách" cho đổi mới sáng tạo tại doanh nghiệp nhà nước

- Thưa PGS, Nghị quyết 79 yêu cầu doanh nghiệp nhà nước đi đầu trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Theo ông, những chính sách nào cần có để doanh nghiệp năng lượng nhà nước mạnh dạn đầu tư công nghệ lõi, năng lượng tái tạo và mô hình kinh doanh mới?

PGS.TS Đỗ Văn Mạnh: Theo quan điểm của cá nhân tôi, các “không gian chính sách” như sau nên được xem xét mở ra đồng bộ, doanh nghiệp năng lượng nhà nước mới có thể thực sự đóng vai trò dẫn dắt đổi mới, đúng với tinh thần của Nghị quyết 79.

Thứ nhất, cần không gian chính sách về tài chính đầu tư cho công nghệ lõi và năng lượng tái tạo. Điều này bao gồm cơ chế ưu đãi vốn dài hạn, bảo lãnh tín dụng, quỹ R&D và đầu tư mạo hiểm nhà nước cho các công nghệ có tính nền tảng như lưu trữ năng lượng, lưới điện thông minh, hydro xanh,... Nếu không chia sẻ rủi ro ban đầu từ phía Nhà nước, doanh nghiệp khó có động cơ đầu tư vào các lĩnh vực có độ bất định cao nhưng lợi ích xã hội lớn.

Thứ hai, cần không gian thử nghiệm thể chế cho các mô hình kinh doanh và công nghệ mới trong năng lượng mà không bị “khóa cứng” bởi khung pháp lý hiện hành.

Thứ ba, cần mở rộng quyền tự chủ gắn với cơ chế hậu kiểm. Doanh nghiệp năng lượng nhà nước chỉ “dám làm” khi được trao quyền quyết định đầu tư công nghệ, đồng thời có cơ chế đánh giá kết quả dựa trên hiệu quả dài hạn và giá trị đổi mới, thay vì chỉ dựa trên chỉ tiêu tài chính ngắn hạn. Đi kèm là cơ chế bảo vệ cán bộ dám thử nghiệm, dám chấp nhận rủi ro hợp lý.

Cuối cùng, cần không gian chính sách để kết nối hệ sinh thái đổi mới, thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp nhà nước, khu vực tư nhân và viện nghiên cứu, thông qua đặt hàng công nghệ, hợp tác công - tư và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước

- Trong lĩnh vực năng lượng, nhiều dự án có quy mô lớn, thời gian thu hồi vốn dài và chịu rủi ro chính sách. Theo ông, Nghị quyết 79 đã mở ra những cơ chế nào để Nhà nước chia sẻ rủi ro, tạo nền tảng cho doanh nghiệp nhà nước mạnh dạn đầu tư dài hạn?

PGS.TS Đỗ Văn Mạnh: Nghị quyết 79 không đi vào các công cụ kỹ thuật cụ thể, nhưng đã mở ra những cơ chế nền tảng quan trọng để Nhà nước chia sẻ rủi ro với doanh nghiệp nhà nước, đặc biệt trong các lĩnh vực như năng lượng (quy mô đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài và mức độ bất định cao).

Trước hết, Nghị quyết 79 tái khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong các ngành then chốt, qua đó tạo ra một “cam kết chính sách dài hạn” của Nhà nước. Cam kết này làm giảm rủi ro thể chế chính sách mà thường khiến doanh nghiệp e ngại đầu tư vào các dự án năng lượng quy mô lớn.

Đồng thời, nghị quyết mở đường cho cơ chế phân bổ lại rủi ro đầu tư thông qua chính sách tài chính, đầu tư công. Đây là nền tảng để doanh nghiệp có thể tính toán hiệu quả đầu tư vượt ra ngoài chỉ tiêu lợi nhuận ngắn hạn.

Tiếp theo, Nghị quyết 79 tạo cơ sở cho mở rộng quyền tự chủ gắn với cơ chế giám sát hậu kiểm. Khi doanh nghiệp nhà nước được trao quyền quyết định đầu tư dài hạn, đồng thời được đánh giá dựa trên mục tiêu chiến lược, hiệu quả tổng thể và đóng góp phát triển bền vững, nên trách nhiệm hành chính sẽ có khả năng xem xét giảm đi đáng kể, đây là một yếu tố then chốt để doanh nghiệp dám đầu tư vào các dự án năng lượng có độ rủi ro cao.

Cuối cùng, Nghị quyết đặt nền móng cho các cơ chế thử nghiệm và học hỏi có kiểm soát, cho phép chấp nhận thất bại trong giới hạn nhất định.

- Từ tinh thần Nghị quyết 79, ông kỳ vọng diện mạo hệ thống doanh nghiệp nhà nước trong lĩnh vực năng lượng sẽ thay đổi như thế nào vào năm 2030 và xa hơn là năm 2045, khi kinh tế nhà nước được kỳ vọng trở thành nền tảng bảo đảm tự chủ chiến lược và an ninh năng lượng quốc gia?

PGS.TS Đỗ Văn Mạnh: Từ tinh thần Nghị quyết 79, có thể kỳ vọng đến năm 2030 hệ thống doanh nghiệp nhà nước trong lĩnh vực năng lượng sẽ chuyển mạnh từ vai trò vận hành truyền thống sang dẫn dắt chuyển dịch năng lượng. Doanh nghiệp sẽ tinh gọn hơn, quản trị hiện đại hơn, làm chủ chuyển đổi số và từng bước nắm giữ các công nghệ nền tảng như lưới điện thông minh, tích hợp năng lượng tái tạo và quản lý hệ thống dựa trên dữ liệu số.

Xa hơn, đến năm 2045, doanh nghiệp năng lượng nhà nước được kỳ vọng trở thành trụ cột của tự chủ chiến lược và an ninh năng lượng quốc gia. Trọng tâm khi đó không chỉ là quy mô hay sản lượng, mà là năng lực làm chủ chuỗi giá trị năng lượng, từ công nghệ, hạ tầng đến mô hình kinh doanh mới. Về bản chất, doanh nghiệp nhà nước sẽ chuyển thành chủ thể chiến lược, vừa bảo đảm lợi ích công, vừa đủ năng lực cạnh tranh trong hệ thống năng lượng toàn cầu đang biến đổi nhanh chóng.

Mở cửa cho dịch vụ công

- Nghị quyết 79 đặt mục tiêu tinh gọn hệ thống đơn vị sự nghiệp công lập, mở rộng tự chủ và từng bước vận hành theo cơ chế thị trường. Với các đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực năng lượng, khoa học, công nghệ, nghiên cứu, đào tạo, theo ông, lộ trình chuyển đổi cần được thực hiện ra sao để không làm suy giảm chất lượng dịch vụ công?

PGS.TS Đỗ Văn Mạnh: Lộ trình chuyển đổi các đơn vị sự nghiệp công lập trong lĩnh vực năng lượng, khoa học, công nghệ, nghiên cứu, đào tạo theo Nghị quyết 79 cần được thực hiện từng bước và có phân loại. Trước hết, phải tách bạch rõ các chức năng phục vụ lợi ích công cốt lõi với các hoạt động có thể vận hành theo cơ chế thị trường. Những nhiệm vụ chiến lược, dài hạn cần tiếp tục được Nhà nước đặt hàng và bảo đảm nguồn lực ổn định.

Tiếp theo, tự chủ nên được triển khai theo trình tự tài chính, tổ chức, chuyên môn, tránh chuyển đổi đồng loạt gây sốc hệ thống. Song song, cần nâng cao năng lực quản trị, nhân lực và thiết lập cơ chế giám sát chất lượng độc lập. Cách tiếp cận này giúp mở rộng tự chủ mà không làm suy giảm chất lượng dịch vụ công.

- Một trong những giải pháp được Nghị quyết đưa ra đó là: “Phát triển nhanh và bền vững các loại năng lượng sạch, xanh từ biển; ưu tiên phát triển điện gió ngoài khơi”- quan điểm của ông về giải pháp này thế nào? Chúng ta phải có những bước đi thế nào để đảm bảo phát triển bền vững nhưng cũng đảm bảo an ninh năng lượng, an ninh quốc phòng, thưa PGS?

PGS.TS Đỗ Văn Mạnh: Việc ưu tiên phát triển điện gió ngoài khơi và năng lượng sạch từ biển theo Nghị quyết 79 là một định hướng đúng đắn và có tầm nhìn dài hạn. Điện gió ngoài khơi không chỉ góp phần chuyển dịch xanh, giảm phát thải mà còn tạo nguồn điện quy mô lớn, ổn định, phù hợp với mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Tuy nhiên, đây là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến không gian biển và chủ quyền quốc gia, nên cần tiếp cận thận trọng. Trước hết, phải có quy hoạch không gian biển tích hợp, gắn phát triển năng lượng với quốc phòng - an ninh và các hoạt động kinh tế khác. Đồng thời, Nhà nước cần giữ vai trò dẫn dắt thông qua doanh nghiệp nhà nước chủ lực, kết hợp hợp tác quốc tế có chọn lọc. Đầu tư đồng bộ hạ tầng và làm chủ công nghệ sẽ là điều kiện then chốt để bảo đảm phát triển bền vững đi đôi với an ninh năng lượng và an ninh quốc phòng.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

Nghị quyết 79-NQ/TW đã định vị rõ doanh nghiệp nhà nước hoạt động theo nền kinh tế thị trường, bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa. Nghị quyết hướng đến mục tiêu tạo ra một thế hệ doanh nghiệp nhà nước mới: hiện đại về quản trị, dẫn đầu về công nghệ và vững vàng về bản lĩnh chính trị. Đây chính là nền tảng để Việt Nam tự tin hội nhập và vươn mình mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới.