Doanh nghiệp có dữ liệu nhưng chưa biết khai thác

Dữ liệu nhiều nhưng chưa tạo được giá trị mới

Tại hội thảo “Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số của Việt Nam dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số” mới đây, TS. Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội nhìn nhận, khi Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng ở mức hai con số, vấn đề cốt lõi không còn là bổ sung thêm nguồn lực mà là nâng cao năng suất lao động.

Thực tiễn hoạt động của cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa cho thấy quá trình chuyển đổi số vẫn đang đối mặt với 6 điểm nghẽn lớn.

TS. Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội.

Điểm nghẽn đầu tiên nằm ở tư duy chiến lược. Nhiều doanh nghiệp nhận thức được tầm quan trọng của chuyển đổi số nhưng chưa xác định được lộ trình triển khai. Không ít đơn vị vẫn đồng nhất chuyển đổi số với việc đưa hồ sơ giấy lên môi trường điện tử, trong khi bản chất của quá trình này là tái cấu trúc mô hình quản trị, quy trình vận hành và phương thức kinh doanh.

Nghịch lý đang diễn ra ở nhiều doanh nghiệp là đã có dữ liệu, đã tham gia các nền tảng số nhưng chưa biết khai thác dữ liệu để tạo ra giá trị mới.

“Nhiều doanh nghiệp đã có dữ liệu nhưng chưa biết khai thác như thế nào để tạo ra giá trị mới. Thậm chí đã có nền tảng nhưng vẫn chưa hình thành được các mô hình kinh doanh mới”, TS. Mạc Quốc Anh nhận định.

Bên cạnh đó là các rào cản về chi phí đầu tư và dòng tiền. Dù thị trường đã xuất hiện nhiều giải pháp số phù hợp với từng quy mô doanh nghiệp, áp lực tài chính vẫn khiến nhiều doanh nghiệp triển khai chuyển đổi số ở mức độ cầm chừng.

Một khó khăn khác là sự thiếu hụt nguồn nhân lực số. Doanh nghiệp rất cần lực lượng nhân sự có thể đồng thời hiểu ngôn ngữ kinh doanh, công nghệ và dữ liệu để làm cầu nối giữa nhu cầu thực tiễn với các giải pháp công nghệ. Tuy nhiên, đây lại là nhóm nhân lực đang khan hiếm trên thị trường.

Trong các điểm nghẽn được đề cập, dữ liệu được xem là vấn đề nổi bật nhất. Dữ liệu doanh nghiệp hiện vẫn nằm rải rác ở nhiều bộ phận như kế toán, bán hàng, kho vận, ngân hàng, bảo hiểm, thương mại điện tử và các kênh kinh doanh truyền thống. Việc dữ liệu bị chia cắt khiến doanh nghiệp chưa hình thành được nguồn dữ liệu đủ sạch, đủ sống và đủ kết nối để phục vụ điều hành..

TS. Mạc Quốc Anh khẳng định, dữ liệu không kết nối thì rất khó bảo vệ, rất khó dự báo thị trường, khó tiếp cận vốn, khó chứng minh năng lực và đặc biệt khó tham gia vào các chuỗi giá trị cung ứng trong nước cũng như toàn cầu.

Không chỉ đối mặt với những hạn chế nội tại, doanh nghiệp còn chịu áp lực ngày càng lớn từ các tiêu chuẩn xanh, tiêu chuẩn môi trường, truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng. Cơ hội tham gia chuỗi giá trị toàn cầu đang rộng mở nhưng đi cùng là các yêu cầu ngày càng khắt khe về phát thải carbon, tiêu chuẩn lao động và trách nhiệm xã hội.

Dẫn ví dụ về một doanh nghiệp xuất khẩu cà phê từng bị đối tác nước ngoài kiểm tra rất kỹ điều kiện lao động tại vùng nguyên liệu, TS. Mạc Quốc Anh chia sẻ, chỉ cần phát hiện vi phạm, hợp đồng hợp tác có thể bị từ chối ngay từ đầu.

“Doanh nghiệp nếu không chuyển đổi kịp thời để đáp ứng các tiêu chuẩn toàn cầu sẽ rất dễ bị loại khỏi thị trường”, TS. Mạc Quốc Anh cảnh báo.

Ngoài ra, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện có ý tưởng đổi mới sáng tạo nhưng thiếu môi trường thử nghiệm phù hợp. Các cơ chế sandbox, quỹ đầu tư mạo hiểm hay chương trình hỗ trợ đổi mới sáng tạo đã xuất hiện ở một số địa phương nhưng vẫn chưa đủ để tạo không gian thử nghiệm rộng rãi cho doanh nghiệp.

Công nghệ không tự động tạo ra năng suất

Từ góc độ nghiên cứu, TS. Vũ Hoàng Linh, Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội), lưu ý rằng, một trong những ngộ nhận phổ biến hiện nay là kỳ vọng AI có thể tự động tạo ra năng suất cho doanh nghiệp.

Thực tế cho thấy, công nghệ chỉ là chất xúc tác, còn hiệu quả chỉ xuất hiện khi doanh nghiệp có sự chuẩn bị đồng bộ về dữ liệu, quy trình, nguồn nhân lực và thể chế nội bộ. Nếu những yếu tố nền tảng này chưa sẵn sàng, việc đầu tư công nghệ rất dễ rơi vào tình trạng hình thức hoặc không tạo ra giá trị như kỳ vọng.

Nhiều doanh nghiệp vẫn tiếp cận chuyển đổi số theo hướng đơn giản hóa thành việc xây dựng website, ứng dụng bán hàng, chatbot hoặc tham gia các nền tảng trực tuyến. Trong khi đó, điều quan trọng hơn là phải thay đổi quy trình vận hành và cách thức quản trị.

Một sai lầm khác là xu hướng chạy theo công nghệ thay vì xuất phát từ bài toán kinh doanh thực tế. Không ít doanh nghiệp lựa chọn những giải pháp công nghệ được quảng bá là hiện đại nhất nhưng lại chưa xác định rõ mục tiêu kinh doanh cần giải quyết.

TS. Vũ Hoàng Linh cũng lưu ý AI không nên được nhìn nhận đơn thuần là công cụ thay thế con người hay cắt giảm lao động. Cách tiếp cận phù hợp hơn là sử dụng AI để nâng cao năng lực của nhân sự, hỗ trợ ra quyết định và tối ưu hoạt động quản trị.

Bên cạnh hỗ trợ doanh nghiệp đánh giá mức độ sẵn sàng ứng dụng AI, cơ quan quản lý cần thúc đẩy các nền tảng số dùng chung, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đồng thời tạo môi trường thử nghiệm chính sách để doanh nghiệp có điều kiện tiếp cận và ứng dụng các công nghệ mới.

Tăng trưởng mới phải dựa vào năng lực nội sinh

Đồng tình với quan điểm chuyển đổi số phải hướng tới mục tiêu nâng cao năng suất, PGS.TS. Bùi Quang Tuyến, Giám đốc Học viện Viettel nhận định mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam sẽ dựa nhiều hơn vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thay vì các lợi thế truyền thống.

Trong bối cảnh mới, lợi thế về lao động giá rẻ và nguồn lực tự nhiên đang dần thu hẹp, buộc doanh nghiệp phải tìm kiếm động lực tăng trưởng mới từ công nghệ, dữ liệu và chất lượng nguồn nhân lực.

“Khi nói đến mô hình tăng trưởng mới cũng đồng nghĩa với việc phải phát triển dựa trên năng lực nội sinh trong từng doanh nghiệp, từng tổ chức và của cả nền kinh tế”, PGS.TS. Bùi Quang Tuyến nhấn mạnh.

Mặt khác, kỹ năng số sẽ trở thành năng lực nền tảng của người lao động trong giai đoạn tới. Bên cạnh đó, khả năng đổi mới sáng tạo, tự học và thích ứng liên tục sẽ quyết định sức cạnh tranh của doanh nghiệp trong môi trường kinh doanh mới.

Để làm được điều đó, cần tăng cường hơn nữa sự liên kết giữa doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và các nhà khoa học nhằm thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo, nghiên cứu với nhu cầu thực tiễn của thị trường.

Theo các chuyên gia, một trong những dư địa quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng là gia tăng đầu tư cho đổi mới sáng tạo và nghiên cứu phát triển trong khu vực doanh nghiệp. Việt Nam vẫn thiếu những cơ chế đủ cụ thể để khuyến khích doanh nghiệp dành nguồn lực cho hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Từ thực tế đó, TS. Mạc Quốc Anh đề xuất xây dựng bản đồ dữ liệu cho khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa; phát triển các công cụ tài chính dành cho đổi mới sáng tạo; hình thành lực lượng hạt nhân chuyển đổi số trong từng doanh nghiệp; đồng thời sớm xây dựng cơ chế sandbox để thử nghiệm các mô hình kinh doanh mới.