Khi AI gõ cửa thị trường việc làm của người trẻ

Trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI), Hàn Quốc dường như đang là một trong những bên hưởng lợi đáng kể. Nhu cầu toàn cầu đối với chip và trung tâm dữ liệu đã đưa Samsung Electronics và SK Hynix lên những cột mốc vốn hóa mới, đồng thời mang lại khoản lợi nhuận khổng lồ cho người lao động tại các tập đoàn này. Thỏa thuận chia sẻ lợi nhuận giữa Samsung và công đoàn hồi tháng 5, với mức thưởng trung bình gần 400.000 USD cho nhân viên bộ phận chip nhớ, là minh chứng rõ nét cho thành quả mà AI mang lại.

Không ngạc nhiên khi Hàn Quốc là một trong số ít nền kinh tế lớn mà số người lạc quan về AI nhiều hơn số người bi quan, theo khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, AI đang tạo ra một bức tranh kém đồng đều hơn nhiều.

AI không xóa việc làm, nhưng đang tái phân bổ cơ hội

Lợi ích từ AI tại Hàn Quốc chủ yếu tập trung vào nhóm lao động đã có vị trí vững chắc trong các tập đoàn lớn. Trong khi đó, người làm việc tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ, các nhà thầu phụ hay những người chưa gia nhập thị trường lao động gần như không được hưởng lợi từ làn sóng tăng trưởng này.

Nghiên cứu của hai nhà kinh tế Jinsu Han và Samil Oh thuộc Ngân hàng Hàn Quốc cho thấy hơn 211.000 việc làm dành cho thanh niên từ 15-29 tuổi đã biến mất trong ba năm qua, trong khi việc làm của nhóm lao động trên 50 tuổi lại tăng 209.000.

Sự suy giảm đặc biệt rõ ở những ngành tiếp xúc nhiều với AI. Việc làm trong lĩnh vực lập trình và tích hợp hệ thống giảm 11,2%, ngành xuất bản giảm 20,4%, dịch vụ chuyên nghiệp giảm 8,8% và dịch vụ thông tin giảm tới 23,8%.

Theo các tác giả nghiên cứu, thị trường lao động đang trải qua một "sự thay đổi công nghệ thiên về thâm niên". AI dễ thay thế những công việc dựa trên kiến thức được chuẩn hóa - vốn thường do lao động trẻ đảm nhiệm - nhưng lại bổ trợ cho những lao động có kỹ năng tích lũy qua nhiều năm kinh nghiệm như xử lý tình huống, giao tiếp hay hiểu biết nghề nghiệp.

Nói cách khác, AI không đơn thuần thay thế lao động. AI đang thay đổi nhóm người được hưởng lợi nhiều nhất từ công nghệ.

Lời giải nằm ở thị trường lao động, không phải AI

Xu hướng "thiên về thâm niên" không chỉ xuất hiện tại Hàn Quốc. Những dấu hiệu tương tự cũng đã được ghi nhận tại Mỹ, đặc biệt trong ngành phần mềm. Tuy nhiên, tác động tại Hàn Quốc được thể hiện rõ rệt hơn.

Dẫu vậy, sẽ là thiếu chính xác nếu quy toàn bộ trách nhiệm cho AI. Thị trường lao động Hàn Quốc vốn đã tồn tại khoảng cách lớn giữa "người trong cuộc" – những lao động có việc làm ổn định tại các tập đoàn lớn – và "người ngoài cuộc", gồm người làm việc tại doanh nghiệp vừa và nhỏ hoặc những người đang tìm kiếm việc làm. Sự phát triển của AI chỉ làm rõ và khuếch đại những khác biệt vốn đã tồn tại.

Theo Jiyeun Chang, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Lao động Hàn Quốc, các tập đoàn lớn có cơ chế bảo vệ việc làm rất chặt chẽ đối với nhân viên hiện hữu. Vì vậy, khi thích ứng với công nghệ mới, doanh nghiệp thường điều chỉnh ở khâu tuyển dụng thay vì cắt giảm lao động, khiến những người trẻ đang tìm kiếm việc làm trở thành nhóm chịu tác động đầu tiên.

Thực tế, những khó khăn của thanh niên Hàn Quốc đã xuất hiện từ trước khi ChatGPT ra mắt. Một báo cáo của OECD cho thấy các tập đoàn lớn ngày càng chuyển sang mô hình sản xuất thâm dụng vốn và công nghệ, đồng thời gia tăng thuê ngoài. Trong khi đó, nhiều sinh viên tốt nghiệp vẫn lựa chọn chờ cơ hội tại các doanh nghiệp lớn hoặc khu vực công thay vì gia nhập doanh nghiệp vừa và nhỏ. Điều này khiến khu vực doanh nghiệp nhỏ rơi vào vòng luẩn quẩn: năng suất thấp dẫn đến mức lương kém cạnh tranh, từ đó khó thu hút lao động chất lượng cao để cải thiện năng suất.

Trong bối cảnh đó, Chính phủ Hàn Quốc dự kiến thành lập Quỹ Ứng phó Tương lai, tận dụng nguồn thu tăng từ ngành bán dẫn để đầu tư vào các dự án quy mô lớn, giảm bất bình đẳng và hỗ trợ việc làm cho lao động trong độ tuổi 20-30. Một trong những giải pháp được đề xuất là trợ cấp cho doanh nghiệp tuyển dụng và đào tạo lao động trẻ, ngay cả khi năng suất của họ chưa thể mang lại lợi nhuận trong ngắn hạn. Chính phủ cũng xem xét mở rộng hỗ trợ đối với người tự kinh doanh và các nhóm lao động nằm ngoài khu vực việc làm truyền thống.

Kinh nghiệm từ đất nước Hàn Quốc cho thấy AI không phải là yếu tố duy nhất quyết định cơ hội việc làm của người trẻ. Khi công nghệ làm thay đổi nhu cầu lao động, những điểm yếu vốn tồn tại của thị trường việc làm có thể bộc lộ rõ hơn, khiến nhóm lao động mới gia nhập thị trường trở thành đối tượng chịu tác động trước tiên. Trong bối cảnh đó, các chính sách hỗ trợ đào tạo, tích lũy kinh nghiệm và mở rộng cơ hội việc làm sẽ đóng vai trò quan trọng để giúp người trẻ thích ứng với những thay đổi do AI mang lại.