Thị trường điện đủ trưởng thành - Mắt xích khuyết thiếu của ngành năng lượng Việt Nam

Quy hoạch đã có, nhưng nguồn lực đầu tư đến từ đâu?

Sau nhiều lần điều chỉnh, Quy hoạch điện VIII đã xác định tương đối rõ con đường phát triển ngành điện Việt Nam trong giai đoạn đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050. Hàng loạt dự án điện LNG, điện gió ngoài khơi, điện mặt trời, thủy điện tích năng, hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS), cùng mạng lưới truyền tải quy mô lớn sẽ phải được triển khai trong giai đoạn đến năm 2030. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không còn nằm ở việc lựa chọn công nghệ, hay xác định quy mô nguồn điện cần phát triển. Vấn đề cốt lõi là làm thế nào huy động được nguồn vốn đầu tư khổng lồ để hiện thực hóa các mục tiêu đã được đặt ra trong quy hoạch.

Trong nhiều năm qua, ngành điện Việt Nam phát triển chủ yếu dựa trên vai trò dẫn dắt của nhà nước và các doanh nghiệp nhà nước. Mô hình này đã góp phần quan trọng bảo đảm an ninh năng lượng trong giai đoạn đầu phát triển. Tuy nhiên, nhu cầu đầu tư trong giai đoạn tới đã vượt xa khả năng cân đối nguồn lực của khu vực công. Theo các tính toán khác nhau: Tổng nhu cầu vốn đầu tư cho nguồn điện và lưới điện đến năm 2030 lên tới hàng trăm tỷ USD. Điều này đồng nghĩa với việc khu vực tư nhân trong và ngoài nước sẽ phải đóng vai trò ngày càng lớn trong quá trình phát triển hệ thống điện. Nhưng vốn đầu tư chỉ tìm đến những thị trường có khả năng dự báo, có cơ chế thu hồi vốn rõ ràng và có môi trường cạnh tranh minh bạch. Đây chính là lý do hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh trở thành một trong những điều kiện tiên quyết để thực hiện thành công Quy hoạch điện VIII điều chỉnh.

Nói cách khác, Quy hoạch điện đã có, nhà đầu tư đã sẵn sàng, nhưng điều còn thiếu là một thị trường điện minh bạch, cạnh tranh và đủ sức hấp dẫn để biến các mục tiêu quy hoạch thành các dự án đầu tư cụ thể.

Thị trường điện hiện nay vẫn chưa phản hồi đầy đủ tín hiệu đầu tư:

Sau hơn 20 năm cải cách, Việt Nam đã hình thành thị trường phát điện cạnh tranh và đang vận hành thị trường bán buôn điện cạnh tranh. Tuy nhiên, khoảng cách giữa thiết kế thị trường và thực tiễn vận hành vẫn còn khá lớn.

Nhiều nguồn điện hiện vẫn đang vận hành theo các cơ chế hợp đồng, hoặc cơ chế đặc thù, chưa tham gia đầy đủ vào cơ chế chào giá cạnh tranh. Trong khi đó, ở phía mua điện, cạnh tranh cũng chưa được hình thành đầy đủ khi phần lớn giao dịch mua bán điện vẫn tập trung thông qua EVN với giá bán điện theo chỉ đạo của Chính phủ. Khi cả phía mua và phía bán chưa thực sự tham gia thị trường một cách đầy đủ, giá điện khó phản ánh chính xác chi phí thực tế của hệ thống. Điều này làm suy giảm vai trò của tín hiệu giá trong việc định hướng đầu tư.

Đối với các nhà đầu tư, điều quan trọng không chỉ là giá điện hiện tại bao nhiêu, mà là khả năng dự báo dòng tiền trong suốt vòng đời dự án kéo dài hàng chục năm. Một thị trường điện thiếu minh bạch và thiếu khả năng dự báo sẽ làm gia tăng rủi ro đầu tư, từ đó làm tăng chi phí vốn, hoặc khiến nhiều dự án bị trì hoãn. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với các dự án LNG, điện gió ngoài khơi, hệ thống lưu trữ năng lượng và các dự án lưới điện quy mô lớn - những lĩnh vực đang cần lượng vốn đầu tư rất lớn trong giai đoạn tới.

Thực tế cho thấy, nhiều dự án nguồn điện quan trọng trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đang đối mặt với nguy cơ chậm tiến độ do khó khăn trong huy động vốn, đàm phán hợp đồng mua bán điện, bảo đảm đầu ra sản lượng điện và đánh giá rủi ro thị trường. Điều này cho thấy bài toán thực hiện quy hoạch ngày càng gắn chặt với mức độ hoàn thiện của thị trường điện.

Một quy hoạch tốt chỉ có thể trở thành hiện thực khi đi cùng một cơ chế thị trường đủ minh bạch và có khả năng chia sẻ rủi ro hợp lý giữa nhà nước, nhà đầu tư và khách hàng sử dụng điện.

Giá điện phải phản ánh đúng chi phí của hệ thống:

Trong nhiều năm qua, giá điện tại Việt Nam không chỉ thực hiện chức năng kinh tế, mà còn phải gánh nhiều mục tiêu khác nhau như ổn định kinh tế vĩ mô, hỗ trợ sản xuất, bảo đảm an sinh xã hội và kiểm soát lạm phát. Những mục tiêu này đều có ý nghĩa quan trọng, nhưng việc lồng ghép quá nhiều mục tiêu vào cơ chế giá điện cũng khiến các tín hiệu thị trường bị suy giảm. Nhiều chuyên gia năng lượng cho rằng: Nếu đã xác định phát triển thị trường điện cạnh tranh, thì giá điện cần từng bước phản ánh đầy đủ chi phí sản xuất, truyền tải, phân phối và các chi phí liên quan đến bảo đảm an ninh cung cấp điện. Điều này không đồng nghĩa với việc giá điện phải tăng cao hơn. Ngược lại, mục tiêu cuối cùng của thị trường điện là tối ưu hóa chi phí toàn hệ thống.

Khi các nguồn điện được huy động theo nguyên tắc cạnh tranh, khi các quyết định đầu tư được dẫn dắt bởi tín hiệu thị trường và khi các nguồn lực được phân bổ hiệu quả hơn, tổng chi phí phát triển hệ thống điện trong dài hạn có thể giảm xuống. Đây mới là lợi ích lớn nhất của cải cách thị trường điện.

Xóa bỏ bù chéo để tạo tín hiệu sử dụng điện đúng đắn:

Một trong những nội dung quan trọng của quá trình cải cách thị trường điện là giảm dần và tiến tới xóa bỏ cơ chế bù chéo giá điện giữa các nhóm khách hàng. Trong một thị trường điện hoàn chỉnh, mỗi nhóm khách hàng cần thanh toán tương ứng với chi phí mà hệ thống phải bỏ ra để cung cấp điện cho nhóm khách hàng đó. Khi cơ chế bù chéo kéo dài, tín hiệu sử dụng điện và tín hiệu đầu tư có thể bị méo mó. Một số nhóm khách hàng có thể sử dụng điện với chi phí thấp hơn chi phí thực tế, trong khi các nhóm khách hàng khác phải gián tiếp gánh một phần chi phí đó.

Tuy nhiên, xóa bỏ bù chéo không đồng nghĩa với việc từ bỏ các chính sách hỗ trợ xã hội. Điều cần thiết là tách bạch giữa chính sách an sinh và cơ chế giá điện. Các đối tượng yếu thế cần được hỗ trợ bằng các công cụ an sinh phù hợp của nhà nước, thay vì duy trì tình trạng bù chéo kéo dài trong cơ chế giá điện. Sự tách bạch này không chỉ giúp thị trường điện vận hành minh bạch hơn, mà còn góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội.

Thị trường bán lẻ điện cạnh tranh sẽ mở ra một giai đoạn phát triển mới:

Nếu thị trường phát điện cạnh tranh tạo động lực cho các nhà đầu tư nguồn điện, thì thị trường bán lẻ điện cạnh tranh sẽ tạo động lực từ phía khách hàng. Khi đó, khách hàng không chỉ đơn thuần mua điện, mà còn có quyền lựa chọn nhà cung cấp, lựa chọn sản phẩm điện và lựa chọn các gói dịch vụ phù hợp với nhu cầu sử dụng. Đối với các doanh nghiệp sản xuất, đặc biệt là các doanh nghiệp xuất khẩu, đây là điều kiện quan trọng để tiếp cận các sản phẩm điện xanh, thực hiện các cam kết ESG (môi trường, xã hội, quản trị), RE100 ( một sáng kiến toàn cầu quy tụ các doanh nghiệp có ảnh hưởng nhất thế giới cam kết sử dụng 100% điện năng tái tạo) và đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Sự ra đời của cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) trong thời gian qua là một bước đi quan trọng theo hướng đó. Những hợp đồng DPPA đầu tiên đã cho thấy nhu cầu điện xanh của thị trường đang hình thành ngày càng rõ nét. Các giao dịch điện xanh theo cơ chế DPPA cũng cho thấy một xu hướng mới: Nhu cầu của khách hàng đang bắt đầu dẫn dắt quá trình phát triển nguồn điện. Đây là một trong những biểu hiện rõ nhất của quá trình chuyển đổi từ mô hình phát triển điện dựa chủ yếu vào quy hoạch và chỉ đạo hành chính, sang mô hình phát triển dựa nhiều hơn vào tín hiệu thị trường. Khi khách hàng có quyền lựa chọn nguồn điện sạch phù hợp với nhu cầu sản xuất và chiến lược phát triển bền vững của mình, thị trường sẽ trở thành động lực thúc đẩy đầu tư vào các nguồn năng lượng mới hiệu quả hơn bất kỳ mệnh lệnh hành chính nào.

Trong tương lai, khi thị trường bán lẻ điện cạnh tranh được triển khai đầy đủ, khách hàng sẽ có nhiều lựa chọn hơn, còn các nhà cung cấp điện sẽ phải cạnh tranh bằng giá cả, chất lượng dịch vụ và các sản phẩm năng lượng mới.

Thị trường điện - Điều kiện để biến quy hoạch thành hiện thực:

Nhìn từ góc độ thực hiện Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh không đơn thuần là một bước cải cách của ngành điện. Đây thực chất là giải pháp huy động nguồn lực cho toàn bộ quá trình chuyển dịch năng lượng của Việt Nam. Một thị trường điện minh bạch sẽ giúp nhà đầu tư nhìn thấy cơ hội. Một cơ chế giá phản ánh đúng chi phí sẽ giúp các dự án có khả năng thu hồi vốn. Một thị trường bán lẻ điện cạnh tranh sẽ tạo động lực cho điện xanh, DPPA, lưu trữ năng lượng và các mô hình tiêu dùng điện hiện đại.

Và quan trọng hơn, một thị trường điện vận hành đầy đủ sẽ góp phần tối ưu hóa chi phí toàn hệ thống, giảm áp lực tăng giá điện trong dài hạn, cũng như nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Kết luận:

Sau nhiều lần điều chỉnh, Quy hoạch điện VIII đã chỉ rõ Việt Nam cần phát triển những nguồn điện nào, ở quy mô bao nhiêu và trong khung thời gian nào? Tuy nhiên, quy hoạch chỉ là điểm khởi đầu. Điều quyết định thành công của Quy hoạch điện VIII không nằm trên giấy, mà nằm ở khả năng biến các mục tiêu quy hoạch thành các dự án đầu tư thực tế.

Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng cao, hàng loạt dự án điện LNG, điện gió ngoài khơi, điện mặt trời, thủy điện tích năng, BESS và lưới điện truyền tải đang cần nguồn vốn đầu tư rất lớn. Nguồn lực này không thể chỉ dựa vào khu vực nhà nước, mà phải được huy động mạnh mẽ từ khu vực tư nhân trong và ngoài nước. Nhưng muốn thu hút được dòng vốn đó, điều kiện tiên quyết là phải xây dựng được một thị trường điện minh bạch, cạnh tranh và có khả năng dự báo. Nhà đầu tư không chỉ cần một quy hoạch tốt, mà cần một môi trường thị trường đủ ổn định để đánh giá rủi ro, dự báo doanh thu và thu hồi vốn đầu tư trong dài hạn.

Hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh vì vậy không đơn thuần là một bước cải cách của ngành điện. Đây là điều kiện nền tảng để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, kiểm soát chi phí điện năng trong dài hạn và hiện thực hóa các mục tiêu chuyển dịch năng lượng của Việt Nam.

Nếu không hoàn thiện được thị trường điện, nhiều mục tiêu trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh sẽ tiếp tục đối mặt với nguy cơ chậm tiến độ. Ngược lại, nếu xây dựng được một thị trường điện minh bạch, cạnh tranh và có khả năng dự báo, Việt Nam sẽ không chỉ huy động được nguồn lực cho phát triển điện, mà còn tạo nền tảng cho quá trình chuyển dịch năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong nhiều thập niên tới.

Việt Nam hiện nay không thiếu quy hoạch điện, cũng không thiếu nhà đầu tư quan tâm đến lĩnh vực năng lượng. Điều còn thiếu là một thị trường điện đủ trưởng thành để biến quy hoạch thành các dự án thực tế./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Quyết định số 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch điện VIII.

2. Luật Điện lực năm 2024.

3. Dự thảo Báo cáo tổng hợp hoàn thiện thiết kế thị trường bán buôn điện cạnh tranh - VWEM, xây dựng thị trường bán lẻ điện cạnh tranh - VREM và lộ trình triển khai tổng thể (NSMO, tháng 6/2026).

4. Các chuyên đề về thị trường điện cạnh tranh, DPPA, điện LNG, điện gió ngoài khơi, BESS và chuyển dịch năng lượng đăng trên Tạp chí Năng lượng Việt Nam giai đoạn 2024-2026.