Nghị định 243 và bước chuyển trong tư duy phát triển điện mặt trời mái nhà, cơ chế DPPA của Chính phủ
Chỉ hơn 1 năm (sau khi ban hành Nghị định 57 về cơ chế mua bán điện trực tiếp - DPPA và Nghị định 58 về phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ), Chính phủ tiếp tục ban hành Nghị định số 243/2026/NĐ-CP ngày 26/6/2026 nhằm sửa đổi, bổ sung một số quy định của hai nghị định này. Việc điều chỉnh chính sách trong thời gian ngắn cho thấy cơ quan quản lý nhà nước đã kịp thời tiếp thu những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn để hoàn thiện khung pháp lý cho quá trình chuyển dịch năng lượng. Những sửa đổi này không chỉ tháo gỡ các rào cản đối với điện mặt trời mái nhà và DPPA, mà còn đánh dấu bước chuyển đáng chú ý trong tư duy chính sách - từ kiểm soát bằng các giới hạn hành chính, sang khai thác hiệu quả nguồn năng lượng tái tạo trên cơ sở bảo đảm an toàn vận hành hệ thống điện. Đây được xem là một bước đi quan trọng trong lộ trình hiện thực hóa Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và thị trường điện cạnh tranh.
Vì sao phải sửa đổi Nghị định 57/2025/NĐ-CP và Nghị định 58/2025/NĐ-CP?
Hai nghị định được Chính phủ ban hành đầu năm 2025 đã thiết lập một khung pháp lý thống nhất cho hai cơ chế mới: Mua bán điện trực tiếp (DPPA) giữa đơn vị phát điện từ năng lượng tái tạo với khách hàng sử dụng điện lớn và phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Đây là bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế, góp phần thúc đẩy xã hội hóa đầu tư, đa dạng hóa chủ thể tham gia thị trường điện và tạo nền tảng cho quá trình chuyển dịch năng lượng. Tuy nhiên, sau hơn 1 năm triển khai, thực tiễn cũng cho thấy một số quy định chưa theo kịp nhu cầu phát triển của thị trường.
Đối với điện mặt trời mái nhà, quy định về “sản lượng điện dư được phát lên lưới” còn khá chặt, làm giảm hiệu quả đầu tư và chưa khuyến khích khai thác tối ưu nguồn điện phân tán. Trong khi đó, cơ chế DPPA dù nhận được sự quan tâm rất lớn của cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp xuất khẩu có cam kết sử dụng điện xanh, nhưng đến tháng 6/2026 mới ghi nhận hợp đồng đầu tiên được ký kết. Điều này cho thấy khoảng cách khá lớn giữa mục tiêu chính sách và kết quả triển khai trên thực tế.
Cùng với những vướng mắc phát sinh trong quá trình triển khai, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh cũng đặt ra yêu cầu phát triển mạnh hơn các nguồn điện phân tán, mở rộng DPPA và thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh. Nghị định 243/2026/NĐ-CP vì vậy không phải là sự thay đổi về định hướng phát triển, mà là sự điều chỉnh phương thức thực hiện nhằm đưa các mục tiêu của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đến gần hơn với thực tiễn triển khai.
Cách tiếp cận linh hoạt hơn đối với nguồn điện mặt trời mái nhà:
Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất của Nghị định 243/2026/NĐ-CP là thay đổi cơ chế xử lý sản lượng điện dư của hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ.
Nếu như trước đây, Nghị định 58 chỉ cho phép bán lên lưới tối đa 20% sản lượng điện phát ra, nhằm hạn chế tác động tới vận hành hệ thống điện, thì nay cách tiếp cận đã linh hoạt hơn - vừa khuyến khích đầu tư, vừa bảo đảm yêu cầu vận hành an toàn của hệ thống.
Theo quy định mới: Đến hết năm 2030, sản lượng điện dư được phép bán lên lưới tối đa bằng 50% tổng sản lượng điện phát ra của hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Sau năm 2030, tỷ lệ này có thể vượt 50% (nếu hệ thống điện có khả năng hấp thụ theo quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền).
Như vậy, lần đầu tiên chính sách xác lập một lộ trình mở rộng khả năng khai thác điện dư thay vì duy trì một giới hạn cố định. Quan trọng hơn, việc huy động điện mặt trời mái nhà sẽ từng bước gắn với khả năng hấp thụ thực tế của hệ thống điện, thay vì bị khống chế bằng một giới hạn hành chính cố định. Khi lưới điện, hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), điều chỉnh phụ tải (DR), nhà máy điện ảo (VPP) và thị trường dịch vụ phụ trợ phát triển đồng bộ, khả năng huy động nguồn điện phân tán cũng sẽ tăng tương ứng. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và xu thế phát triển của các hệ thống điện hiện đại.
Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) được hoàn thiện theo hướng thực chất hơn:
Bên cạnh điện mặt trời mái nhà, Nghị định 243/2026/NĐ-CP tiếp tục hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) - một trong những chính sách được cộng đồng doanh nghiệp trong và ngoài nước đặc biệt quan tâm.
Sau hơn 1 năm triển khai Nghị định 57, thực tế cho thấy nhu cầu tham gia DPPA lớn hơn nhiều so với phạm vi quy định ban đầu. Không chỉ các khách hàng sử dụng điện lớn, nhiều khu công nghiệp, khu kinh tế, đơn vị bán lẻ điện và các doanh nghiệp thực hiện cam kết sử dụng điện xanh theo tiêu chuẩn ESG cũng mong muốn được tham gia cơ chế này. Tuy nhiên, tiến độ triển khai còn khá chậm cho thấy một số quy định về đối tượng tham gia, phương thức giao dịch và tổ chức thực hiện vẫn cần tiếp tục hoàn thiện. Những sửa đổi trong Nghị định 243 tập trung mở rộng phạm vi áp dụng và tăng tính linh hoạt của cơ chế DPPA, tạo điều kiện để nhiều chủ thể có thể tiếp cận nguồn điện tái tạo theo cơ chế thị trường.
Theo đó, điện mặt trời mái nhà giúp mở rộng nguồn điện phân tán, còn DPPA tạo cơ chế để các nguồn điện tái tạo được giao dịch trực tiếp với khách hàng sử dụng điện lớn. Hai chính sách bổ trợ lẫn nhau trong quá trình phát triển thị trường điện cạnh tranh.
Bảng so sánh các điểm mới của Nghị định 243/2026/NĐ-CP:
Nội dung so sánh | So với Nghị định 57/2025/NĐ-CP (Cơ chế mua bán điện trực tiếp - DPPA) | So với Nghị định 58/2025/NĐ-CP (năng lượng tái tạo) |
Đối tượng áp dụng | Bổ sung đơn vị bán lẻ điện tại các mô hình khu, cụm (khu công nghiệp, khu kinh tế, khu chế xuất...). Mở rộng định nghĩa Khách hàng sử dụng điện lớn bao gồm các trung tâm dữ liệu (Data Center), trạm/trụ sạc xe điện, tủ đổi pin xe điện. | Làm rõ định nghĩa về Bên bán điện dư và Bên mua điện dư. Cập nhật khái niệm mô hình khu, cụm (trừ khu đô thị, khu thương mại tự do). |
Cơ chế mua bán điện | Quy định chi tiết hơn về mua bán điện trực tiếp qua lưới điện kết nối riêng và lưới điện quốc gia có sự tham gia của đơn vị bán lẻ điện tại khu, cụm. | Cho phép điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ có thể bán sản lượng điện dư lên lưới điện quốc gia (đối với hộ gia đình, công sở, khu vực miền núi, hải đảo...). |
Công suất và Sản lượng | Bổ sung quy định về sản lượng điện dư từ hệ thống lưu trữ điện (nếu có) phát vào lưới điện quốc gia. | Quy định công thức tính công suất lắp đặt tối đa () dựa trên dòng điện và điện áp danh định của công tơ đo đếm. Giới hạn bán sản lượng điện dư không quá 50% (đến năm 2030). |
Giá điện và Thanh toán | Giá điện dư từ điện mặt trời mái nhà bán cho EVN/Tổng công ty Điện lực không quá mức giá trần của khung giá phát điện loại hình tương ứng. | Giá mua điện dư tính theo giá điện năng thị trường điện bình quân năm trước liền kề, không vượt mức giá trần khung giá phát điện mặt trời mặt đất. |
Thủ tục hành chính | Sửa đổi, thay thế các mẫu báo cáo (Phụ lục I, IV, V) để phù hợp với sự tham gia của đơn vị bán lẻ điện tại khu, cụm. | Đơn giản hóa thủ tục: Điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ phục vụ khách hàng lớn không phải thực hiện thủ tục đăng ký phát triển. |
Trách nhiệm quản lý | Quy định rõ trách nhiệm của đơn vị bán lẻ điện trong việc thỏa thuận, phân bổ sản lượng và điều chỉnh hợp đồng hiện hữu. | Tăng cường thẩm quyền cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong việc cấp Giấy chứng nhận đăng ký phát triển và quản lý tại địa phương. Bổ sung trách nhiệm cho UBND cấp xã. |
Quy định kỹ thuật | Bổ sung yêu cầu về đầu tư trang bị thiết bị bật tắt phát ngược (Zero-Export), thiết bị đo đếm, thu thập dữ liệu từ xa. | Quy định chi tiết về nghiệm thu, kiểm tra an toàn điện, phòng cháy chữa cháy trước khi đưa vào khai thác. |
Nghị định 243 sẽ tác động như thế nào tới thực hiện Quy hoạch điện?
Mặc dù chỉ sửa đổi một số quy định của Nghị định 57, Nghị định 58, nhưng xét trong tổng thể việc thực hiện Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, Nghị định 243 có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi điều chỉnh của hai cơ chế này.
Quy hoạch điện VIII điều chỉnh xác định phát triển mạnh nguồn điện phân tán, mở rộng xã hội hóa đầu tư, thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh và nâng cao tính linh hoạt của hệ thống điện. Những sửa đổi tại Nghị định 243 đã trực tiếp tháo gỡ các rào cản đối với hai công cụ quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu: Điện mặt trời mái nhà và cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA).
Xét trong tổng thể Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, những sửa đổi mới sẽ tác động trực tiếp đến ba mục tiêu quan trọng:
Thứ nhất: Nâng cao hiệu quả đầu tư và thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà - một trong những nguồn điện phân tán được Quy hoạch điện VIII điều chỉnh khuyến khích phát triển. Việc mở rộng tỷ lệ điện dư được phép bán lên lưới sẽ cải thiện hiệu quả kinh tế của các hệ thống điện mặt trời mái nhà, qua đó tạo thêm động lực để doanh nghiệp và người dân đầu tư.
Thứ hai: Mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), qua đó thúc đẩy xã hội hóa đầu tư năng lượng tái tạo và từng bước phát triển thị trường điện cạnh tranh. Đây cũng là điều kiện quan trọng để các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp xuất khẩu và doanh nghiệp FDI, chủ động tiếp cận nguồn điện xanh, đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về giảm phát thải và phát triển bền vững.
Thứ ba: Tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi mô hình phát triển hệ thống điện. Khi điện mặt trời mái nhà, DPPA, hệ thống lưu trữ năng lượng, điều chỉnh phụ tải và các cơ chế thị trường tiếp tục được hoàn thiện, hệ thống điện sẽ vận hành linh hoạt hơn, giảm dần sự phụ thuộc vào các nguồn điện tập trung và tận dụng hiệu quả hơn các nguồn năng lượng tái tạo phân tán. Đây cũng chính là định hướng xuyên suốt của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh.
Có thể nói, Nghị định 243 không chỉ tháo gỡ những vướng mắc trước mắt, mà còn góp phần hiện thực hóa các mục tiêu lớn của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh về phát triển năng lượng tái tạo, nâng cao tính linh hoạt của hệ thống điện và xây dựng thị trường điện cạnh tranh.
Sau Nghị định 243 là các văn bản hướng dẫn và tổ chức thực hiện:
Mặc dù đã tháo gỡ nhiều điểm nghẽn quan trọng, Nghị định 243/2026/NĐ-CP mới chỉ là một bước trong quá trình hoàn thiện thể chế cho chuyển dịch năng lượng.
Trong ngắn hạn, yêu cầu quan trọng nhất là sớm ban hành đầy đủ các văn bản hướng dẫn và tổ chức thực hiện thống nhất trên phạm vi cả nước.
Kinh nghiệm từ quá trình triển khai Nghị định 57, Nghị định 58 cho thấy nhiều khó khăn không xuất phát từ chủ trương, chính sách, mà nằm ở các quy trình đấu nối, đo đếm, thanh toán điện năng, xác nhận sản lượng và sự phối hợp giữa các đơn vị quản lý, vận hành hệ thống điện. Hiệu quả của Nghị định 243 sẽ phụ thuộc vào nội dung chính sách và chất lượng tổ chức thực hiện.
Về trung và dài hạn, cùng với sự gia tăng nhanh của các nguồn điện phân tán, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý cho các mô hình và cơ chế mới như hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), điều chỉnh phụ tải (DR), đơn vị tổng hợp phụ tải (Aggregator), nhà máy điện ảo (VPP), thị trường dịch vụ phụ trợ và thị trường bán lẻ điện cạnh tranh. Đây đều là những cấu phần quan trọng giúp nâng cao tính linh hoạt của hệ thống điện. Đồng thời, việc đầu tư đồng bộ lưới truyền tải và lưới phân phối cần được đẩy nhanh để nâng cao khả năng hấp thụ các nguồn năng lượng tái tạo. Chỉ khi các cải cách về thể chế, thị trường và hạ tầng được triển khai đồng bộ, điện mặt trời mái nhà và cơ chế DPPA mới có thể phát huy đầy đủ vai trò trong quá trình chuyển dịch năng lượng và bảo đảm an ninh cung cấp điện quốc gia.
Tạm kết luận:
Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 243/2026/NĐ-CP chỉ sau hơn 1 năm triển khai Nghị định 57, Nghị định 58 cho thấy quá trình hoàn thiện chính sách năng lượng của Việt Nam đang chuyển sang hướng linh hoạt hơn, lấy thực tiễn làm cơ sở để điều chỉnh, hoàn thiện thể chế. Điểm nổi bật nhất của Nghị định 243 là lần đầu tiên xác lập lộ trình rõ ràng đối với việc khai thác sản lượng điện dư của điện mặt trời mái nhà: Đến năm 2030 được bán tối đa 50% sản lượng điện phát ra và sau năm 2030 có thể vượt 50% (nếu hệ thống điện có khả năng hấp thụ). Điều đó cũng có nghĩa là giới hạn đối với điện mặt trời mái nhà trong tương lai sẽ không còn được quyết định bởi một tỷ lệ hành chính cố định, mà phụ thuộc vào mức độ hiện đại và khả năng hấp thụ của chính hệ thống điện quốc gia. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về tỷ lệ kỹ thuật, mà còn phản ánh bước chuyển từ tư duy hạn chế, sang khai thác hiệu quả nguồn điện phân tán trên cơ sở bảo đảm an toàn vận hành của hệ thống.
Cùng với việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), Nghị định 243 góp phần tạo lập môi trường đầu tư thuận lợi hơn cho các dự án năng lượng tái tạo, mở rộng quyền lựa chọn của khách hàng sử dụng điện và thúc đẩy sự tham gia của khu vực tư nhân vào thị trường điện. Đây cũng là những điều kiện cần thiết để từng bước hiện thực hóa các mục tiêu của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh về phát triển năng lượng tái tạo, xây dựng hệ thống điện linh hoạt, nâng cao hiệu quả vận hành và phát triển thị trường điện cạnh tranh.
Nghị định 243 là một bước tiến quan trọng trong lộ trình hiện thực hóa Quy hoạch điện VIII điều chỉnh. Nếu tiếp tục hoàn thiện đồng bộ các cơ chế thực thi, đầu tư hạ tầng lưới điện và phát triển đầy đủ các cấu phần của thị trường điện cạnh tranh, Nghị định 243 sẽ tháo gỡ các điểm nghẽn trước mắt và tạo nền tảng quan trọng để hiện thực hóa Quy hoạch điện, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong giai đoạn phát triển xanh.
Suy cho cùng, hiệu quả của Nghị định 243 sẽ không được đo bằng số lượng điều khoản được sửa đổi, mà bằng khả năng biến các mục tiêu của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh thành các dự án đầu tư cụ thể, các hợp đồng mua bán điện trực tiếp và hàng triệu mái nhà có thể tham gia cung cấp điện cho hệ thống một cách an toàn, hiệu quả./.
HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM
Tài liệu tham khảo:
1. Tạp chí Năng lượng Việt Nam (2025-2026): Các bài viết của TS. Nguyễn Huy Hoạch về điện mặt trời mái nhà, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), lưu trữ năng lượng và thị trường điện cạnh tranh.
2. Chính phủ (2026): Nghị định số 243/2026/NĐ-CP ngày 26/6/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 57/2025/NĐ-CP và Nghị định số 58/2025/NĐ-CP.
3. Chính phủ (2025): Nghị định số 57/2025/NĐ-CP về cơ chế mua bán điện trực tiếp; Nghị định số 58/2025/NĐ-CP về phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu.
4. Thủ tướng Chính phủ (2025): Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII điều chỉnh).
